21.  U: Który ze środków kontroli umysłu jest najważniejszy?

RM: Kontrola oddechu jest takim środkiem kontroli umysłu.

22.  U: Jak należy kontrolować oddech?

RM: Oddech można kontrolować albo poprzez absolutne wstrzymanie oddechu (kevalakumbhaka) albo regulowanie oddychania (pranajama).

23.  U: Na czym polega absolutne zatrzymanie oddechu?

RM: Sprowadza się ono do utrzymywania tchnienia życiowego nieruchomym w sercu, nawet bez wdechu i wydechu. Osiąga się to dzięki medytacji nad zasadą życia, itp.

24.  U: Co to jest regulowanie oddychania?

RM: Jest to utrzymywanie tchnienia życiowego nieruchomym w sercu przy wdechu, wydechu i zatrzymaniu, według wskazówek tekstów jogi.

25.  U: W jaki sposób kontrola oddychania staje się sposobem kontroli umysłu?

RM: Nie ma wątpliwości, że kontrola oddychania jest środkiem kontroli umysłu, dlatego że zarówno umysł jak i oddech są częścią „powietrza”, dlatego że natura zmienności jest wspólna dla wszystkich, dlatego że źródło ich jest jedno i jeszcze dlatego, że kiedy jedno z nich jest kontrolowane, drugie także dostaje się pod kontrolę.

26.  U: Ponieważ kontrola oddechu prowadzi tylko do uspokojenia umysłu (manolaya), a nie do jego zniweczenia (manonāśa), to jak można mówić, że kontrola oddechu jest sposobem badania (wnikania), którego celem jest zniweczenie umysłu?

RM: Święte teksty uczą, że środki do osiągnięcia samorealizacji dzielą się na dwie grupy: jogę z jej ośmioma stopniami (aṣṭāṇgayoga) i wiedzę, także z ośmioma stopniami (aṣṭāṇgajñāna). Poprzez regulowanie oddychania (prāṇāyāma) lub absolutne jego [oddychania] zatrzymanie (kevalakumbhaka), które jest jednym ze stopni jogi, sprawiamy, że umysł staje się podatny na kierowanie nim. Jeżeli, nie opuszczając osiągniętego stanu umysłu, będzie się praktykować dalsze ćwiczenia, takie jak oddalenie umysłu od zewnętrznych obiektów (pratyāhāra), to cel – samorealizacja, która jest owocem wnikania, bez wątpienia zostanie osiągnięty.

Arunachala, foto MP 2005

27.  U: Jakie są stopnie jogi (aṣṭāṇgayoga)?

RM: Jama (yama), nijama (niyama), asana (āsana), pranajama (prāṇāyāma), pratjahara (pratyāhāra), dharana (dhāraṇā), dhjana (dhyāna), samadhi (samādhi). Oto one:

1.  Jama – oznacza kultywowanie takich zasad prawidłowego postępowania jak: nie stosowanie przemocy (ahiṁsā), prawdziwość (satya), nie pozyskiwanie czyjejś własności (asteya), wstrzemięźliwość (brahmacarya) i nie przyjmowanie darów (aparigraha).

2.  Nijama – oznacza przestrzeganie takich zasad prawidłowego postępowania jak: czystość (śauca), zadowolenie (saṁtośa), ascetyzm (tapas), studiowanie świętych tekstów (svādhyāya) i oddanie się bogu (iśvarapraṇidhāna).
Celem jamy i nijamy jest osiągniecie wszystkich prawdziwych Dróg, otwierających się dla tego, kto wybrany jest dla wyzwolenia (mokśa).

3.  Asana – spośród różnych pozycji podstawowymi są 84. Cztery z nich, mianowicie – sinha (siṁha), bhadra, padma i siddha są najważniejsze, a spośród nich tylko siddha jest pozycją główną. Tak twierdza teksty jogiczne.
Siddhasana: lewa pięta powinna być umieszczona nad genitaliami i nad prawa piętą. Skupiając uważne spojrzenie pomiędzy brwiami, należy utrzymywać ciało nieruchome i proste jak kij.

4.  Pranajama – zgodnie z cyklami wskazanymi przez święte teksty, wydech życiodajnego powietrza to reczaka (recaka), wdech – puraka (pūraka), a zatrzymanie go w sercu – kumbhaka. Co się tyczy „miary”, to niektóre teksty głoszą, że reczaka i puraka powinny trwać tyle samo, a kumbhaka dwa razy dłużej; natomiast inne źródła wskazują, że jeśli reczaka uznana zostaje za podstawę, to puraka powinna być 2 razy, a kumbhaka 4 razy dłuższa. Jako miarę czasu trwania przyjmuje się czas potrzebny dla jednokrotnego intonowania gayatri mantry. Taka pranajama, zawierająca w sobie reczakę, purakę i kumbhakę, powinna być praktykowana codziennie, zgodnie z możliwościami, niespiesznie i stopniowo. W efekcie umysł doświadczy potrzeby, aby pozostawać bez ruchu w osiągniętym stanie spełnienia. Po tym należy praktykować pratjaharę.

5.  Pratjahara – jest to takie powstrzymywanie umysłu, które uniemożliwia kierowanie uwagi na zewnętrzne imiona i kształty. Wówczas umysł, który uprzednio był rozproszony, podporządkowuje się. W tym celu należy stosować: a) medytację na pranawie (praṇava, mistyczna zgłoska OM), b) skupianie uwagi pomiędzy brwiami, c) utrzymywanie spojrzenia na końcu nosa d) skupienie na subtelnym dźwięku (nāda).
Umysł, który w ten sposób uzyskał ukierunkowanie, może pozostawać w skupieniu na jednym. Po tym należy praktykować dharanę.

6.  Dharana – jest powstrzymaniem umysłu w wygodnym dla medytacji miejscu. Miejsca, które są szczególnie właściwe dla medytacji, to Serce i brahmarandhra („źródełko” na ciemiączku głowy). Należy wyobrazić sobie, że w centrum ośmiopłatkowego lotosu znajdującego się w tym miejscu jaśnieje jak płomień bóstwo, którym jest Atman, tzn. Brahman i w tym miejscu skupić umysł. Następnie należy medytować .
[Chociaż lotos na szczycie głowy ma 1000 płatków, to może być opisany jako ośmiopłatkowy, gdyż każdy z tych ośmiu zawiera 125 mniejszych płatków.]

7.  Dhjana – jest to medytacja za pośrednictwem myśli Ja–On, myśli, że medytujący nie różni się od natury tego płomienia. Jeżeli w ten sposób zapytywać Kto Ja? (Kim Jestem?), to – ponieważ jak twierdzi pismo: „Brahman, który jest wszędzie, jaśnieje w sercu jako Atman, będący świadkiem intelektu” – nastąpi uświadomienie, że właśnie to jest boskim Ja, jaśniejącym w sercu jako Ja–Ja. Taki charakter rozmyślania jest najlepszą medytacją.

8.  Samadhi – w rezultacie praktykowania powyżej opisanej medytacji umysł rozpuszcza się w obiekcie medytacji pozbawiony idei „ja jestem taki i siaki; ja robię to i tamto”. Ten subtelny stan, w którym nawet myśl Ja–Ja znika, to właśnie samadhi. Jeżeli tak praktykować codziennie, nie poddając się senności, to Bóg wkrótce podaruje najwyższy stan uspokojonego umysłu.

125 rocznica urodzin Ramany Maharshi, foto MP 2004

28. U:  Co to znaczy, kiedy mówi się, że w pratjaharze należy medytować na pranawie?

RM: Sens zalecenia, aby medytować na pranawie jest taki. Pranawa (praṇava) to Omkara (omkāra), składająca się z 3,5 matr (mātrā): A, U, M i ardhamatry (ardhamātrā). Spośród nich A odnosi się do stanu jawy (Wiszwa-dżiwa – viśvajīva) i do ciała grubego, U – do stanu snu z marzeniami sennymi (Tajdżasa-dżiwa – taijasajīva) i ciała subtelnego, M – do stanu snu głębokiego (Pradżnia-dżiwa – prajñajīva) i ciała przyczynowego, ardha-matra prezentuje Turiję (turīya), która jest Atmanem lub naturą Ja. To, co wyżej, jest stanem Turijatita (turīyātīta) lub czystą błogością. Czwarty stan, który jest stanem natury Ja, był wspomniany już w rozdziale o medytacji (dhjana). Ten stan może być opisany różnie: jako natura terminu amatra (amātrā), która zawiera w sobie trzy matry: A, U, M, jako mouna-akszara (mounākṣara), jako adżapa (ajapa) i jako adwaita-mantra (advaitamantra), która jest istotą wszystkich mantr, takich jak pańcza-akszara-mantra (pañcākṣaramantra). Aby osiągnąć prawdziwe znaczenie tego, należy medytować na pranawie. Ta medytacja, będąca istotą oddania, zawarta jest w rozmyślaniu nad prawdą Atmana. Owocem tego procesu jest samadhi, które daje wyzwolenie, będące stanem niezrównanej, najwyższej błogości. Czcigodni Guru również mówili, że wyzwolenie osiąga się tylko oddaniem, które jest istotą rozmyślania nad prawdą.

29.  U: Na czym polega sens pouczenia, że za pośrednictwem myśli „Ja-On” należy medytować na prawdzie, że medytujący nie różni się od Samoświetlnej Rzeczywistości, która jaśnieje na podobieństwo płomienia?

RM: Sens pouczenia, że należy kultywować ideę o nie odróżnianiu (nie oddzielaniu) medytującego od Samoświetlnej Rzeczywistości jest następujący: Pisma określają tę medytację takimi słowy: „W centrum ośmiopłatkowego lotosu serca, który jest naturą wszystkiego i na który powołują się jak na Kajlasę, Wajkundhę i Paramapadham [siedzibę Najwyższego], znajduje się Rzeczywistość, która ma rozmiar dużego palca, jaśnieje jak błyskawica i świeci podobnie jak płomień. Poprzez skupienie medytacyjne na tym, człowiek osiąga nieśmiertelność”. Należy przez to rozumieć, że przy takiej medytacji praktyk unika (1) – błędnego rozmyślania o różnicach, w formie myśli: „Ja jestem różny (odmienny) i to jest różne”, (2) – medytacji na tym, co jest ograniczone, (3) – idei, że Rzeczywistość jest ograniczona oraz (4) – że jest ona [Rzeczywistość] ograniczona pewnym miejscem.

Sens pouczenia, że należy medytować na myśli „Ja-On” (Sah-aham, Soham) jest następujący: Sah oznacza Najwyższego Atmana, aham – prawdziwe Ja, które jest przejawione jako „ja”. Dżiwa (jīva), która jest Śiwa-linga (Śivaliṅga), znajduje się w lotosie serca. Jest to jej siedziba w ciele człowieka – w Grodzie Brahmana. Umysł, będący naturą ego, wychodzi na zewnątrz, utożsamiając się z ciałem, itd. Teraz umysł powinien być rozpuszczony w sercu, tzn. należy się uwolnić od poczucia „ja”, które umieszczone jest w ciele, itp.; w ten sposób zapytuję siebie „Kim jestem?” (Kto ja?); pozostając w spokoju i w tym stanie, natura Atmana przejawia się w subtelny sposób lub też poprzez subtelny wizerunek jako „Ja-Ja”. Ta natura Atmana jest wszystkim i, tym niemniej, niczym. Ona przejawia się jako Najwyższy Atman wszędzie, bez podzielenia na wewnętrzne i zewnętrzne; ona jaśnieje jak płomień, jak było powiedziane powyżej, wyrażając prawdę „Ja jest Brahman”. Jeżeli nie medytując na tożsamości bytu ze sobą, człowiek wyobraża sobie, że byt jest czymś różnym (oddzielnym) od niego, to niewiedza nie zostanie zniweczona. Dlatego zalecone jest skupienie medytacyjne na tożsamości.

Jeżeli przez długi czas, nieprzerwanie, bez wewnętrznego napięcia i niepokoju będzie się medytować na Atmanie za pośrednictwem myśli „Ja-On”, która jest sposobem rozmyślania o Atmanie, to mrok niewiedzy, znajdujący się w sercu i wszystkie przeszkody, które nie są niczym innym, jak następstwem tej niewiedzy, będą usunięte i zostanie osiągnięta bezgraniczna mądrość.

"Jeżeli zawsze praktykuje się medytację Ja-Shiva (Śivoham), która zapobiega powstawaniu myśli, to samadhi będzie osiągnięte". [Vallalar]

W ten sposób uświadomienie rzeczywistości w Pieczarze Serca, która znajduje się w Grodzie Brahmana, tzn. w ciele, jest tym samym, co uświadomienie absolutnie doskonałego Boga.

W grodzie z dziewięcioma wrotami, które jest ciałem, mądry przebywa w pokoju.

"W grodzie posiadającym dziewięć pozornych wrót on zamieszkuje w formie błogości". [Bhagawadgita]

Ciało jest świątynią. Dżiwa jest Bogiem (Śiwa). Jeśli skłaniać się przed nim z myślą „Ja-On”, zostanie osiągnięte wyzwolenie.

Ciało składające się z pięciu powłok jest pieczarą. Najwyższy, zamieszkujący tam, jest władcą pieczary. Tak głoszą pisma.

Ponieważ Atman zawiera w sobie istotę wszystkich bogów, medytacja na Atmanie, który jest [samym] medytującym, jest najwyższą ze wszystkich medytacji. Wszystkie inne medytacje są w niej zawarte. Wszystkie inne medytacje zalecone są dla osiągnięcia tej medytacji. Dlatego jeżeli ona jest osiągnięta, nie ma potrzeby stosowania innych medytacji. Poznanie Atmana jest poznaniem Boga. Wielcy mówią, że rezygnowanie z poznania swojego Ja – Atmana, wyobrażając sobie, jakoby istniało inne bóstwo i rozmyślając o nim, jest podobne do próby mierzenia długości swojego cienia własnymi stopami lub też badania (przeszukiwania) zwykłej muszli, po wyjęciu z niej bezcennej perły, która jest już w naszym posiadaniu.

"Konieczne jest medytowanie na tym, co istniejąc w formie osoby, jest atmatattwą (atmatattva), jest promiennością i co znajdując się we wszystkich żywych istotach, zawsze mówi „ja”, „ja”. Poszukiwać Boga na zewnątrz, pozostawiając Boga przebywającego w Pieczarze Serca, to tak, jakby wyrzucić bezcenną perłę i poszukiwać zwyczajnego paciorka". [Yoga Vasishta]

Glosariusz

Kajlasa [kailāsa], Kajlasz – święta góra wielu tradycji duchowych (buddyzm, hinduizm, dżinizm, bon) w Himalajach, uważana za siedzibę bogów, szczególnie Śiwy; traktowana jako ziemska manifestacja centrum wszechświata.

Wajkuntha [vaikuṇtha] lub Paramapadham – siedziba Najwyższego, niebo Wisznu

dżiwa (jīva) – dusza indywidualna

Śiwa-linga (Śivaliṅga) – symbol, oznaka, przejaw Śiwy

atmatattwa (atmatattva) – istność Atmana