Ale ta rzecz sama w sobie, jak ją tu będziemy mianowali nazwą o metafizycznem brzmieniu, daje się obliczyć a możebność tego obliczenia tkwi, jak wiele innych dawniej nieprzeczuwanych rzeczy, w Einsteinowskiej teorji względności.

Einstein wyraził się zrazu zupełnie rzeczowo, nie dając wcale do poznania, że tu dotykamy przedziwnego, światowego problemu:

Sens tego zwięzłego fizykalnego twierdzenia i jego znaczenie dla praktyki życiowej postaramy się objaśnić. Operuje ono niewielką ilością znaków cyfrowych a obejmuje przytem ogrom świata, otwiera perspektywy o wszechświatowej głębi!

Celem uproszczenia i uzmysłowienia naszych wywodów zamiast bezgranicznego pojęcia substancji w ogólności weźmy pod uwagę określoną substancję, powiedzmy: węgiel. Na pierwszy rzut oka wydaje się to małoznaczne, gdy za temat weźmiemy:

“Gram węgla”.

Zobaczymy zaraz co się mieści w tym jednym gramie węgla, jeśli spróbujemy owe gołe cyfry wytłumaczyć obrazowo w związku z życiem. Próbowałem tego już w tamtej rozmowie i byłem wdzięczny Einsteinowi, że zgodził się dla łatwiejszego zrozumienia rozważania nasze ograniczyć do paliwa najważniejszego ze względu na gospodarkę światową. Gdy w kwiecie swego studenckiego wieku siedziałem u stóp Wilhelma Dove, zadziwił nas ów sławny przyrodnik następującym wywodem: Jeśli człowiek przedsiębierze wyprawę na najwyższą górę w Europie, wykonywa przy tem pracę, która oceniona wedle jego miary przedstawia ogrom. Fizyk jednak uśmiechnie się na to i powie po prostu: “Dwa funty węgla”. Przez to rozumie, że z dwu funtów węgla można przy spaleniu uzyskać pracę wystarczającą, aby ciężar dorosłego człowieka wydźwignąć na wysokość szczytu Mont-Blanc. Zakładamy przy tem naturalnie idealnie skonstruowaną maszynę, zdolną przemienić ciepło spalenia bez straty w pracę mechaniczną. Zapewne, takiej maszyny niema, ale można ją sobie pomyśleć, jeśli wyobrazimy sobie, iż wszystkie niedoskonałości ręki ludzkiej w tej maszynie są wykluczone. To użyteczne ciepło wyraźmy w kalorjach. Kalorja jest to ilość ciepła potrzebna do ogrzania jednostki masy wody o jeden stopień Celsjusza. A prawo o równoważności pracy i ciepła orzeka, opierając się na badaniach Carnota, Roberta Mayera i Clausiusa. Przez zużycie jednej kalorji kilogramowej można wykonać pracę 425 kilogramów, to znaczy podnieść 425 kilogramów o 1 metr albo jeden kilogram o 425 metrów. Dove zatem przy tej ocenie postępował jeszcze bardzo skromnie, gdyż z dwu funtów węgla można wytworzyć 8000 kaloryj kilogramowych, a więc znacznie więcej niż potrzeba do owej wyprawy na Mont-Blanc.

Jakżeby jednak sam Dove się zdumiał, gdyby przeczuciem mógł ogarnąć obliczenia dzisiejsze. Z kilku tysięcy urosło wiele biljonów, które musimy tu wstawić chcąc wyrazić siły ukryte, nie dające się wydobyć żadnym procesem palenia. Gdy Dove wykładał, Einstein jeszcze nie żył, a gdy Einstein rozwinął swą teorję względności, Dove dawno już zszedł ze świata a z nim ta skromna fizyczna ocena energji zawartej w materji. Stosunek jej do obecnej wyogromnionej miary trudno ogarnąć myślą. Byłoby już zawrotne dla myśli, gdyby nowoczesne obliczenie sięgało w miljony. Musimy jednak myślą wkroczyć w rząd wartości biljonowych. Według brzmienia zgłosek wymawia się to niemal jednakowo, ale miljon ma się tak do biljona, jak przeciętna szerokość berlińskiej ulicy do szerokości oceanu Atlantyckiego. Cóż więc znaczy Mont-Blanc? Trzebaby go zastąpić szczytem o wysokości 80 miljonów kilometrów, a ponieważ taka wysokość sięga daleko w przestrzeń wszechświata, można by powiedzieć: Energją zawartą w jednym kilogramie węgla możnaby ciężar człowieka cisnąć we wszechświat bezpowrotnie. Tylko że ta energja na razie pozostaje wartością teoretyczną, której żadnym sposobem technicznym w praktykę wprowadzić nie zdołamy.

Atoli nie możemy pozbyć się myśli o tem podobnie jak o prędkości światła, o owem zdumiewającem c, które się wciska w najdrobniejszą grudkę substancji jak wogóle we wszystko i wszędzie i we wszystkich zdarzeniach i zjawiskach świata dzierży rolę regulującego czynnika. Jest to w przyrodzie wielkość stała, która wśród wszelkich zmian przewija się jako niezmienna w swej wartości 300 000 kilometrów na sekundę i która w rzeczywistości ma to znaczenie, jakie poeta przypisywał “nieruchomemu biegunowi wśród zmienności zjawisk”, pojawiającemu się dla niego jako wytwór wyobraźni, nieosiągalny nigdy dla umiejętności.Dla kogoś, kto nie jest namaszczony wszystkiemi fizykalnemi esencjami aż do ostatniej kwintesencji, jest bardzo trudno pojąć znaczenie stałej w przyrodzie, tem trudniej, gdy czuje się zmuszonym wyobrazić sobie tę stałą zarazem jako stałową oś świata, zbudowanego na zasadzie względności. Wszystko bez wyjątku nietylko podlegać musi ciągłej zmianie, co zresztą stwierdził już Heraklit, jako prawdę zasadniczą w swem zdaniu: “panta rhei”, “wszystko płynie” lecz także zmienia się ze systemem odniesienia, ze stanowiskiem obserwatora i to każdy pomiar długości i czasu, każdy ruch, każdy kształt i każda figura tak, że aż do samego rdzenia wszelkich rozważań zniknąć musi ostatnia resztka czegokolwiek absolutnego. A przy tem wszystkiem oto absolutny despota, który nienaruszony przewija się przez wszystkie zjawiska, prędkość światła, co do wymiaru wprawdzie skończone, w działaniu swem jednak nieograniczone, potężne c, którego istotę określa Einstein w jednej ze swych głównych zasad w r. 1905:

“Każdy promień światła w układzie nieruchomym porusza się z określoną, niezmienną prędkością, niezależnie od tego, czy został wysłany przez ciało nieruchome czy będące w ruchu”. A ta stałość wszechpotężnego c nietylko zgadza się z względnością wszechświata, owszem ona tworzy właśnie główny filar, dźwigający gmach tej nauki i im głębiej wnikniemy w tę teorję, tem wyraźniej czujemy, że właśnie ona zapewnia jednolitość, zwartość i niewzruszoność Einsteinowskiego układu świata.W kostce węgla, od której wyszliśmy, występuje ona nawet w kwadracie, a z tego mnożenia liczby 300 000 przez samą siebie wyrastają właśnie te tysiące miljardów jednostek energii, które musimy przypisać tej nieznacznej masie. Postarajmy się uzmysłowić ten ogrom jeszcze w inny sposób z tem zastrzeżeniem, że Einstein sam osobiście, jak się wnet dowiemy, tym naszym wybujałym oczekiwaniom nałoży silny hamulec. Wyobraźmy

Ku swemu rozczarowaniu spostrzegłem, że dla tej sprawy opierającej się na jego własnej pełnej obietnic teorji, Einstein nie okazywał wcale żywszego zainteresowania. I uprzedzając zakończenie, pragnę stwierdzić, że jego przeciwargumenty dość były silne, aby nietylko zmniejszyć me przesadne nadzieje, ale w samym zarodku zniszczyć.

Przedewszystkiem Einstein stwierdził: “Obecnie niema najmniejszych wskazówek, czy i kiedy będzie można osiągnąć wyzyskanie tej energji. To bowiem pociągnęłoby za sobą “wymuszony rozpad atomu”, “zniszczenie” atomu sprawione ręką ludzką a do dziś niema najmniejszych oznak możebności czegoś podobnego.

Werner Siemens uważał za wykluczone, aby za pomocą aparatu cięższego od powietrza można było uprawiać awiatykę, a Helmholtz dowiódł niemożebności jej matematycznie. W historji początków koleji żelaznej akademickie “niepodobna” gra dużą rolę, a Stephenson jak i Riggenbach (twórca koleji górskiej) mieli nie mało trudu, by wynalazki swe doprowadzić do skutku wbrew diagnozie, pomawiającej ich o szaleństwo. Znany fizyk Babinet uzbroił się w swój matematyczny rynsztunek, aby dowieść niemożliwości kabla telegraficznego między Europą i Ameryką. Filip Reis, wynalazca telefonu, rozbił się o “niepodobna” bogatszego w wiedzę fizyczną Poggendorffa a nawet wtedy, gdy w Bostonie funkcjonował już w praktyce telefon Grahama Bella (1876), z tej strony oceanu ciągle jeszcze rozlegało się “niepodobna”, oparte na naukowych podstawach.Ba – trzeba dodać, że równoważnik termodynamiczny Roberta Mayera, tkwiący w naszym biljonowym rachunku, jako zasadniczy czynnik mierniczy, zrazu musiał również przezwyciężać gwałtowny opór wybitnych uczonych. Wyobraźmy sobie stan umysłu ludzkiego przed jakiemkolwiek zastosowaniem

Co więcej możemy nawet przedstawić sobie człowieka archaicznej epoki a czasów dyluwium, który zdołałby przeczuć jakiś związek między polanem drzewa a ciepłem słońca, ale użytku ognia jeszcze nie zna; mógłby on z pierwotną logiką wnioskować: Nie uda się to nigdy i nie może się udać, iżby z tego kawałka drzewa wydobyć coś grzejącego na kształt słońca.

Jeśli zapytam dziś kogoś z powag w biologji lub medycynie, jakie są dane, że jednostka może być stale uchronioną od śmierci ot mi wyzna, że niema ich wcale. Mimoto Helmholtz twierdził: “Każdemu, który przeciw mnie będzie utrzymywał, że przy użyciu pewnych środków życie człowieka da się zachować przez czas nieograniczony, mogę wprawdzie przedstawić niedowierzanie w najwyższym stopniu, ale nie mogę przeciwstawić absolutnego zaprzeczenia”.

Einstein sam we własnej osobie wskazał mi raz na podobne odległe możliwości i to przy następującej sposobności. Jest wprawdzie rzeczą wprost niemożliwą, ażeby masa w ruchu osiągnęła szybkość przekraczającą prędkość światła. Jednakże da się pomyśleć, a więc leży w granicach możliwości, że człowiek kiedyś zdoła dokonać wzlotu w przestrzeń wszechświata aż do najodleglejszych ciał niebieskich.

Niema więc absolutnej sprzeczności w wyobrażeniu o technicznem rozwiązaniu problemu owych biljonów kalorji. Jeśli zaś jest to sprawa podlegająca dyskusji, to zdążamy ku wyjaśnieniu, coby znaczyło rozwiązanie tego problemu. W istocie natknęliśmy się na to pytanie i znaleźliśmy drogę do bardzo radykalnej odpowiedzi w rozprawie, którą napisał Fryderyk Siemens o węglu w sposób ogólny lecz bez jakichkolwiek rzutów oka w przyszłość.

Sądziłem, że ta rozprawa daje mi w rękę bardzo silny atut, wnet jednak wobec umotywowanego sprzeciwu Einsteina zrozumiałem, że nic z nią nie wygram.

Niemniej przeto warto zastanowić się chwilę nad temi wywodami. Fryderyk Siemens posługuje się mianowicie motywami zasadniczemi, rzekomo naukowo ugruntowanemi a tem samem mającemi pretensję do bezwzględnej pewności: “Węgiel jest miarą wszechrzeczy. Cena każdego produktu przedstawia wartość węgla w nim zawartego.”

Podobnie tkwi węgiel w ubraniu i mieszkaniu dzięki uprzemysłowieniu.

Ponieważ pieniądz jest węglem, jest więc prawidłowa gospodarka finansowa zarazem prawidłową gospodarką węglową a nasza waluta jest koniec końcem walutą węglową; złoto jako pieniądz jest koncentracją węgla.

Ten naród okazuje największy postęp, który z kilograma węgla wydobył dla siebie najobfitsze środki do życia. Mądrość państwowa jest mądrością węglową. Albo jak to gdzieindziej wyrażono: “Trzeba myśleć pod znakiem węgla.”

* Uzbroiwszy się w to oczywiste porównanie, można poddać za nowo badaniu samą zasadę Siemensowskiego twierdzenia a przekonamy się, że już w premissach tkwi coś z petitio principii, co w końcu znajduje swój wyraz w jednostronnem twierdzeniu: “Węgiel jest wszystkiem”.

Wniosek Siemensa, biorąc rzecz logicznie, brzmi jak twierdzenie: grafit jest energią słoneczną a więc grafit jest konieczny, aby można pracować.

Twierdzenie właściwe tak brzmieć powinno: węgiel jest wśród dzisiejszych warunków życiowych najważniejszym ale nie wyłącznym żywiołem ludzkiej pracy.

W każdym razie jest rzeczą pewną, że każde podniesienie efektu energetycznego z kilograma węgla oznaczałoby dla nas ulżenie ciężaru życiowego, chodzi tylko o to, w jakich granicach.

Przedewszystkiem czy technika ze swemi dziś dającemi się przewidzieć możebnościami może w ogólności dać nam jaką gwarancję na przyszłość? Czy zdoła ona tak zwiększyć wyzyskanie energji, że będziemy mogli ze spokojem polegać na skarbach czarnych djamentów, drzemiących we wnętrzu ziemi?

Jeśli więc węgiel jest miarą wszechrzeczy i możliwość życia opiera się wyłącznie na węglu, to musielibyśmy oczekiwać, że nasi prawnukowie nietylko popadną napowrót w stan barbarzyństwa, ale wprost dojdą do punktu zerowego istnienia. I nie potrzeba myśleć o śmierci wszechświata z powodu entropji, gdyż właśnie nieskończenie bliższa śmierć na ziemskiej planecie wyszczerza ku nam oblicze.

Dla wyznawcy węgla będzie jeszcze bardziej uderzającym w oczy inny rachunek: wodospad Renu przy Schaffhausen jest wartością równoważny kopalni, dostarczającej dziennie 145 ton najprzedniejszego węgla brunatnego. Jeśli zamiast niego weźmiemy wodospad Niagary, to należałoby te rezultaty pomnożyć jeszcze przez 80.

A jakiegoż mnożnika trzebaby użyć, aby objąć oceną energję, którą ziemia, oddychając, przewala wokół siebie we formie przypływów i odpływów! Astronom Bessel i fizyk-filozof Fechner próbowali raz doszukać się w tych trzech procesach śladu jakiegoś poglądowego porównania. Przy największej egipskiej piramidzie miało 360 000 ludzi przez 20 lat pełną robotę, tymczasem objętość jej wynosi około jednej miljonowej mili kubicznej; być może, że wszystko, co człowiek swemi siłami i wszystkiemi rozporządzalnemi środkami poruszył z miejsca od potopu aż do dziś, nie wynosi jeszcze całej kubicznej mili; gdy przeciwnie podczas przypływu co ćwierć doby około 200 mil kubicznych wody z jednej ćwierci okręgu ziemskiego przewala się na drugi. Stąd jest widoczne, że wszystkie kopalnie ziemi mogłyby nam być zupełnie obojętne, gdyby nam się udało z tego tętna ziemi wyzyskać choćby małą cząstkę dla naszych zakładów przemysłowych. Jeśli jednak mamy się ograniczyć do węgla, to wyobraźnia tem silniej czepia się tych ogromów, które nam teorja względności nasunęła przed oczy pod postacią wyrażenia: mc^2..

Wszystkie nędze gospodarstwa domowego, przemysłu maszynowego, mechanicznej produkcji towarów musiałyby zniknąć, wszystkie siły ludzkie, zaprzągnięte do produkcji węgla, oswobodziłyby się dla rolnictwa, wszystkie koleje i okręty kursowałyby niemal bez kosztów, przez ludzkość przepłynęłaby niepowstrzymana fala szczęścia. Koniec nędzom węglowym, transportowym, aprowizacyjnym! Moglibyśmy wreszcie z mozołu i upalenia dnia roboczego wznieść się ku jasnym sferom, gdzie czekają nas prawdziwe wartości życia. Zbyt ponętnie brzmi ów fizyczny śpiew syreni nastrojony na wysokie “C” z szybkością światła w drugiej potędze, którą poznaliśmy jako czynnik utajonej energji.

I niestety jest rzeczą konieczną przyjąć ten sposób myślenia, gdyż na dnie jego tkwi owa prastara mądrość: meden agan, ne quid nimis, nic nad miarę. Co do naszego przypadku, to taki bezmiar wyzwolonej energji wcaleby nie przyniósł pożytku, owszem sprowadziłby zniszczenie. Proces palenia się, o którym była mowa, nasuwa sam przez się obraz pieca, który jest uzmysłowieniem ogólnej pracy przemysłowej. A przecież nie należy pieca opalać dynamitem.

Widzimy czasem, iż na niebie gwiazdy nagle rozbłyskają i na nowo nikną, i wnioskujemy z tego o jakiejś katastrofie światów. Wyjaśnianie, czy to eksplozja wodoru czy zderzenie dwu ciał jest niepewne. Można więc przyjąć, że tam w przestrzeniach wszechświata zdarza się coś, co mógłby naśladować złośliwy mieszkaniec ziemi, posiadłszy technikę rozbijania atomów.

O ile wyobraźnia ludzka w każdym razie wystarcza do odmalowania błogosławieństwa owego wyswobodzenia energji, o tyle całkowicie odmówiłaby usług przed tem katastrofalnem jej działaniem. Einstein otworzył wobec mnie uczone dzieło zurychskiego fizyka i matematyka Weyla i wskazał mi ustęp, traktujący o takiem nieokiełznanem wyswobodzeniu energji. Był ów ustęp, o ile mi się zdaje, nastrojony na ton strzelistej modlitwy: Oby niebo zachowało ludzkość od podobnych sil eksplozyjnych!Możnaby snuć przeróżne porównania, wszystkie pod znakiem tymczasowej niemożliwości. Możnaby pomyśleć, iż procesem chemicznym dotychczas jeszcze nieznanym da się wytwarzać alkohol tak obficie i tanio dla każdego jak woda do picia. Skończyłby się brak napojów alkoholowych i dla setek tysięcy ludzi mielibyśmy zapewnione delirium tremens. Katastrofa w tym przypadku przeważałaby na

Technika wojenna mogłaby wytwarzać broń działającą na odległość, któraby umożliwiała małej garstce awanturników pokonać mocarstwo. Możnaby temu rozumowaniu zarzucić, że rzecz się ma także vice versa. Mimo to jest rzeczą pewną, że taka broń na odległość zrujnowałaby prawdopodobnie cywilizację. Nadzieja miałaby tu ostatnie wyjście w oczekiwaniu, iż w przyszłości zapanuje podniesiona nad wszystko moralność, którą optymista może sobie wyobrazić jako siłę wyższą.Tylko przeciw dwu wynalazkom nie byłoby środka, które zresztą oznaczałyby tryumf ducha: pierwszym to byłoby rozpowszechnienie odgadywania myśli, którem zajmował się już Kant pod nazwą: “Głośne myślenie”. Co obecnie występuje jako rzadka i bardzo niedoskonała sztuka telepatji, mogłoby doznać udoskonalenia i rozpowszechnienia w sposób, który Kant uważa bądź co bądź za możliwy na jakiejś odległej planecie. Stosunek wzajemny ludzi nie mógłb

Drugim wynalazkiem byłoby rozwiązanie problemu owego mc², który nazywam tylko dlatego problemem, go nie znajduję innego wyrażenia; dla Einsteina rzecz ta jest tak mało problemem, że dopiero w mej obecności zaczął rachunek, ażeby wzór algebraiczny zamienić w liczby. Dla nas innych synów ziemi może z tego narodzić się utopja, krótki szał radości z następnym zimnym tuszem. Einstein wznosi się ponad to jako czysty badacz, którego obchodzi fakt naukowy i który już przy pierwszym zarodzie tego poznania bierze w obronę jego teoretyczne znaczenie wbrew wszelkim praktycznym zastosowaniom. Gdy ktoś inny chce wytłoczyć fantastyczny liść pozłótki z tego, co on składa jako fizyczne złote ziarnko, Einstein pozostawia mu całą rozkosz tego myślowego eksperymentu. Bo do rysów charakterystycznych jego istoty należy tolerancja.

* * *

W kilka miesięcy po spisaniu tych wywodów świat znalazł się wobec nowego naukowego zdarzenia. Oto angielskiemu fizykowi Rutherfordowi udało się rzeczywiście jako wynik jego planów i rozważań rozszczepić atomy. Gdy zapytałem Einsteina o doniosłość tego czynu doświadczalnego, oświadczył mi ze zwykłą swobodą będącą ozdobą jego charakteru, że obecnie ma powody do zmiany swego świeżo wygłoszonego poglądu w pewnej mierze. Nie należy przez to rozumieć, jakoby już widział w niedalekiej przyszłości ziszczenie nieograniczonego wyzyskania energji. Dał atoli do poznania, że jesteśmy w zaczątkach nowego postępu, który może kiedyś odsłoni nowe drogi także dla techniki. W każdym razie należy naukowe znaczenie tych nowych doświadczeń nad atomami postawić bardzo wysoko.

Dzięki właśnie swej olbrzymiej gwałtowności sprawiły one pewne uszkodzenia u atomów zamkniętych w rurkach próżniowych. Atomy azotu ulegały niewątpliwie rozbiciu. Ile przy tym wyswobadza się energji, jest jeszcze zupełnie nieznane. Wogóle ten rozpad atomu rozmyślnie sprowadzony daje się stwierdzić tylko zapomocą najsubtelniejszych badań.

Dla praktyki niema więc z tego jeszcze żadnych skutków prócz zwiększenia nadziei. Jeszcze jest łokieć dłuższy , niż kram. Bo siły użyte do osiągnięcia celu przez angielskiego badacza są stosunkowo bardzo znaczne. Otrzymywał je z grama radu zdolnego do wytwarzania wielu miljardów kaloryj gramowych, podczas gdy, praktycznie biorąc, rezultat końcowy w eksperymencie Rutherforda był tak mały, iż niedostępny dla pomiaru. Atoli nauka obecnie już ustaliła, że można atomy wedle woli rozbijać a w następstwie upada owa powyżej traktowana przeszkoda zasadnicza.

Nadzieja wzrasta także jeszcze z innego względu. Wolno pomyśleć, że w pewnych warunkach przyroda sama automatycznie prowadzić będzie dalej rozpad atomu, skoro człowiek celowo wedle planu to dzieło rozpocznie, na podobieństwo pożaru, który się rozszerza, choć celowem przygotowaniem do niego była tylko iskra.

Jako wynik uboczny podobnych badań w przyszłości mogłaby się udać przemiana ołowiu w złoto; możebność takiej przemiany pierwiastków wiąże się właśnie z poprzedniemi wywodami mającemi za przedmiot rozpad atomu i oswobodzenie energji. Droga tego rozpadu do radu do ołowiu już dziś daje się przewidzieć. Jest atoli wątpliwem, czy ludzkość miałaby powód do wznoszenia hymnów dziękczynnych za przedłużenie tej linji od ołowiu do szlachetnego kruszcu.

Bo właśnie to pojęcie czegoś szlachetnego rozpłynęłoby się w rękach. Złoto z ołowiu nie oznacza podniesienia wartości pospolitego metalu, przeciwnie oznacza pozbawienie złota wartości a świata tej miary wartości, która istnieje od początków kultury. I najbystrzejszy wzrok ekonomisty nie wystarczy, aby ocenić skutki takiego przewrotu na rynku światowym.

Głównym produktem pozostałoby naturalnie wydobywanie energji i w tym kierunku można sobie bujać myślą nastrojoną optymistycznie czy katastrofalnie. Nieprzezwyciężona granica “niepodobnie” nie istnieje. Cudowna sezamowa formuła Einsteina “masa razy kwadrat prędkości światła” puka gwałtownie do bram przyszłości.

_______________

{mos_sb_discuss:6}