Czytelnik ma tu przed sobą książkę, której mało podobnych współczesnem piśmiennictwie, a której treść zasługuje na szczególną uwagę. Jest ona znamienna imieniem Alberta Einsteina, osobistości, która w rozwoju umiejętności stanowi słup graniczny.

Byłoby więc rzeczą usprawiedliwioną a nawet konieczną napisać książkę o Einsteinie. Ale tej potrzebie już wielokrotnie uczyniono zadość, posiadamy już teraz znaczną o nim literaturę z przez jedno pokolenie można będzie złożyć obszerną bibljotekę z samych dzieł o Einsteinie. Od większej części jednak tych pism będzie się różniła niniejsza książka znacznie przez to, że Einstein występuje w niej nietylko jako przedmiot, ale też jako podmiot. Zapewne, mówi się w niej także “o nim”, ale będziemy tu słyszeli jego własne słowa, a dla człowieka myślącego nie podlega żadnej wątpliwości, że opłaci się go posłuchać.Tytuł odpowiada faktowi, z którego wywodzi się powstanie tej książki i jeśli ona zamierza obcować z kołem czytelników jakby z audytorjum, to tem samem przyrzeka mu przedstawić to, co wypłynęło z własnych wymownych ust Einsteina w chwilach pogadanek, które nie miały za podstawę ani jakiegoś planu naukowego ani wogóle jakichś akademickich zamierzeń. Nie będzie to więc ani wykład, ani utwór zmierzający do systematycznego rozwinięcia i ładu. Tem mniej nie będzie to kopja fonograficzna, gdyż ta jest wyłączona z jednego łatwo zrozumiałego powodu: gdy jest się uczestnikiem szczęścia, że rozmawia się z tym człowiekiem, to każda minuta jest zbyt droga, aby jeszcze tracić choć cząstkę czasu na notatki stenograficzne. W każdym razie to, co się słyszało i omówiło, utrwala się następnie zapomocą dodatkowych notatek, zresztą miejscami polegać trzeba na swej pamięci, która musiałaby być bardzo tępa, gdyby z takich rozmów zatraciła istotę rzeczy.Ta istota rzeczy nie dałaby się nawet osiągnąć przez lękliwe czepianie się dosłowności. I nie byłoby z tego korzyści ani dla planu tej książki, ani dla czytelnika pragnącego iść za wielkim badaczem po licznych szlakach jego myślenia. Muszę z całym naciskiem zaznaczyć, że nie mam na celu ani książki naukowej, ani jakiegoś zaokrąglonego całokształtu myśli, a tem mniej dzieła, któregoby Einstein sobie życzył i dał szkic do niego. Wartość i urok tej książki ma polegać raczej na barwności i różnorodności, na luźnej budowie, z której myśl wystąpi na jaw bez wpadania w pedanterję dla postulatu ścisłej dosłowności. Właśnie brak metody, której słusznie wymaga się od książki naukowej, powinien sprawić, iżby te pogadanki przekazały światu choć część tej rozkoszy, jaką mnie one sprawiły.

Może uda się nawet przedstawić w nich czytelnikowi obraz uczonego tak, że pozna w tym wizerunku jego istotę bez żmudnego zresztą studjum. Już tutaj chciałbym zaznaczyć, że istota Einsteina w swej duchowej doniosłości sięga o wiele dalej, niżby mógł się spodziewać ktoś, kto zajmował się wyłącznie jego fizyczną nauką.

Ona sięga na wyżyny i w głębie i odsłania pod pewnym względem przedziwne kosmiczne rysy. Zapewne te rysy tkwią także pod trudną do rozpulchnienia matematyczną powłoką jego fizyki, gdyż jej dziedziną jest cały świat. Ale dopiero odległa przyszłość zdoła okazać, że właściwie wszystkie zdobycze ducha oczekują chwili, w której padnie na nie światło jego nauki.Posłannictwo Einsteina jest posłannictwem króla, który wznosi rozległe budowle i przy których rzemieślnicy mają do czynienia na lat dziesiątki, każdy w swym fachu. Jednakże poza dziedziną fachowości, niechże się znajdzie kącik dla niefachowego przedstawienia rzeczy, mającego przy całej bezprogramowości na oku jeden program: w lekko zrozumiałej i różnorodnej formie przedstawić myśli Einsteina i jego samego kroczącego wśród łąk i zrywającego kwiaty problemów naukowych.

Przedewszystkiem Eckermann miał do rozporządzenia okres pełnych lat dziewięciu nieprzerwanego obcowania a tem samem zapas materjału pogadanek, który w najskromniejszym wyciągu mógłby zapełnić kilka tomów; prócz tego mógł wplatać mnóstwo innych ważnych osobistości, które około Jego Dostojności gromadziły się w Weimarze, gdyż Goethe stał w ognisku wszystkich duchowych zdarzeń.

Cała jego istota streszczała się w roli zwierciadła, odbijającego wszystkie refleksy z niewyczerpanie bogatego życia Goethego. Wszystkie wspomnienia wielkiego człowieka wywierały przed nim tem obficiej, że rozmowność starca de omnibus rebus et de quibusdam aliis nie miała końca.

Eckermann nie miał potrzeby pytać, wydobywać, uderzać w tematy, gdyż wszystkie stawidła zwierzeń stały mu i bez tego zawsze otworem; jego czynnością było tylko ciągle słuchać a to, co słyszał, składać w piśmie, aby godnie odpowiedzieć swemu wdzięcznemu i cennemu zadaniu.

O takich historycznych wartościach w naszym przypadku nie może być mowy. Nie było mojem zadaniem celem osiągnięcia zupełności ani zbieranie wszystkich drobiazgów ani dążenie przy odtworzeniu istoty rzeczy do wygrywania autorytetu. Jakże rzadko pojawia się on w słowach Einsteina, jak często spostrzegałem, że nawet w rzeczach, w których nikt mu nie odmówi autorytetu, przewija się wśród skromnych zastrzeżeń.

Jakkolwiek więc jest mi niemiłe to przemawianie o sobie w takiem zestawieniu, tem bardziej czuję się w obowiązku przynajmniej pobieżnie wyjaśnić, skąd pochodzi użyczony mi przywilej.

Czytelnikowi, który ma wiadomość o moich poprzednich pismach, będzie też wiadomo, że moje prace wielokrotnie błąkały się w dziedzinach granicznych, w obszarach należących równocześnie do wielu nauk i do żadnej – gdzie życie i sztuka zlewają się w jedną mgłę z fizyką i metafizyką. Takie rozważania przebiegają po większej części bez rezultatu, tu jednak przyniosły mi one cenną korzyść, że w tych rozmowach z Einsteinem byłem przezeń uważany za istotnego uczestnika debaty. Mogłem więc wyjść poza ciasne granice prawa stawiania pytań, wyrażać swe mniemania, ba odważyć się na sprzeciw. Zresztą on wiedział, że patos naszego stosunku wśród wszelkich okoliczności zostanie zachowane. Z wyższym od siebie rozpoczyna się spór naukowy nie w poczuciu słuszności, lecz dlatego, aby przez czynną współpracę myślową nadać rozmowie odpowiednie zwroty i ubrać we formę wyłuszczeń to, co pod pozorem djalogu pozostałoby pouczającym monologiem. Dla wykładu przecież uczony chętniej wstępuje na katedrę uniwersytecką, niż wdaje się choćby z najuważniejszym słuchaczem.Że z tych rozmów ma powstać książka, to wcale nie było postanowione od samego zaczątku. Dopiero w dalszym ich toku zbudziło się we mnie życzenie, aby z tych ulotnych chwil utrwalić to, co miało wartość i muszę wyraźnie stwierdzić, że trafiłem na silny opór. Wciąż budziła się

Miała to być książka napisana przezemnie a mająca swój początek w tych rozmowach. Rozszerzone me prawo do ukształtowania całości wedle mego literackiego uznania było zarazem ograniczone przez obowiązek wyłącznego dźwigania odpowiedzialności autorskiej przed czytelnikiem.

W tych wyznaniach nie ma wcale skruchy grzesznika, a gdyby nawet była, miałbym zapewnioną amnestję. Nawet Pytagorejczycy ze swojem na ścisłość zaprzysiężonem: “autos efa” on “sam tak powiedział” nie zdołaliby bezwzględnie zachować wierności myśli; z czasem przez małą ofiarę ze ścisłości dają się uratować szczegóły ważne, któreby inaczej bezpowrotnie zaginęły.

A więc napisałem i pod względem czysto technicznym mógłbym z dosyć czystym sumieniem powiedzieć: to moja książka. Tak samo mogłoby powiedzieć ciało fluoryzujące: świecę. Zapewne, wysyła promienie ale przedtem musiało na nie paść światło słońca.

I kawałek metalu uderzony promieniami gamma może wyrzucać świecące jony. Mówiąc bez obrazów fizycznych, należałoby dodać do tej przedmowy krotki epilog z Tassa. Zwracam się z tą książką do Mistrza i cytuję z uczuciem szczerości:

O gdybym rzec mógł, jako czuję szczerze,

Że z ciebie mam, co niosę Ci w ofierze!

Autor.

W tym odczycie zdarzyło się po raz pierwszy, iż usłyszeliśmy imię Alberta Einsteina.

Poincaré mówił o “nowej mechanice”, chcąc nas zapoznać z początkiem prądu, który jak wyznawał silnie wstrząsnął dotychczasowemi jego zasadniczemi pojęciami. Pokilkakroć nadawał on swemu spokojnie brzmiącemu głosowi silniejsze akcenty, i z wymownym gestem wskazywał na to, iż stoimy tu prawdopodobnie w krytycznym, epokowym punkcie duchowego przesilenia.

“Prawdopodobnie”, na to słowo kładł nacisk. Uparcie podkreślał swe wątpliwości, czynił różnicę między ustalonemi faktami a hypotezami, co więcej chwytał się jeszcze nadziei, że nowa, będąca przedmiotem jego wykładu, teorja mogłaby jeszcze pozostawić furtkę do powrotu. Ta rewolucja, były jego słowa, zagrażać się zdaje temu, co w nauce uchodziło do niedawna za najpewniejsze: zasadom klasycznej mechaniki, które zawdzięczamy gienjuszowi Newtona. Na razie jest ta rewolucja zapewne tylko groźnym upiorem, gdyż jest to możliwe, że wcześniej czy później owe Newtonowskie od dawna wypróbowane zasady dynamiki wyjdą zwycięsko. W dalszym ciągu po kilkakroć wywodził, że lęk go ogarnia wobec gromadzących się hipotez, których uporządkowanie w pewien system wydaje mu się trudne aż do granic niemożliwości.

W kilka lat później został Einstein powołany jako profesor Akademji do Berlina z prawem wykładu na uniwersytecie i teraz me prywatna życzenie mogło przybrać określoną formę. Na los szczęścia spróbowałem je urzeczywistnić. Wspólnie z kolegą zaprosiłem go listownie, aby zechciał wziąć osobiście udział w jednym z niewymuszonych wieczorów naszego “Towarzystwa literackiego” w hotelu Bristol i tu istotnie miałem go przy stole za sąsiada wśród kilkugodzinnej pogadanki. Wówczas jednak fizjognomia jego nie była jeszcze znaną i zapuszczałem wzrok w te rysy, z których uśmiechał mi się wyraz miłego, nacechowanego artystycznym polotem a pozbawionego znamion fachowo-profesorskich człowieka światowego. Był pełen życia, rozmowności, chętnie dotykał na nasze życzenie swej naukowej dziedziny, o ile na to miejsce i czas pozwalały, był w prost wcieleniem przysłowia Horacego: “Omne tulit punctum, qui miscuit utile dulci, tironem delectando pariterque monendo”. Było to istotnie przemiłe. A przecież czasami wydawał mi się męskim sfinksem a coś zagadkowego uderzało z tego wyrazistego czoła. Jeszcze i dzisiaj po długoletnim zetknięciu się w przyjacielskiem obcowaniu nie jestem wolny od tego wrażenia. Często napada mię ono w toku dobrodusznej, żartobliwej pogadanki przy herbacie i cygarze; nagle czuję jakby najście jakiejś duchowej tajemnicy, którą można tylko wyczuwać, ale niepodobna zgłębić.Wówczas, w początkach roku 1916, niewielu tylko członków Towarzystwa literackiego wiedziało, kogo goszczono przy swym stole. Gwiazda Einsteina, widziana z Berlina, właśnie wschodziła, ale jeszcze była zbyt blisko horyzontu, aby mogła być dla wszystkich widzialną. Mój wzrok zaostrzony dzięki wykładowi francuskiemu i dzięki jednemu z mych przyjaciół, fizykowi

Pewien epizod pozostał mi w pamięci. Jeden z uczestników zebrania, gorliwy miłośnik literatury, ale całkiem bez pojęcia o fizyce, przejrzał przypadkowo jakieś uczone artykuły nawiązujące do sprawozdań Einsteina w Adademji i miał wycinki ich w kieszeni. Teraz sądził, iż chwila właściwa dla wyjaśnień nadeszła. Przy takiem krótkiem osobistem zapytaniu należało okazać pewną orjentację wśród tych zawiłych rzeczy. “Zatem proszę, panie profesorze, co to znaczy potencjał, inwarjant, kontrawarjant, tensor energji, skalar, postulat względności, hypereuklidesowy, wreszcie system inercjalny? Czy może mi to pan objaśnić w krótkości?” Zapewne – odrzekł Einstein – to wszystko są wyrażenia fachowe!” Na tem skończył się ów wykład.Do późna w nocy siedzieliśmy we trzech w kawiarni i Einstein zaczął przed moim przyjacielem po piórze i przedemną uchylać nieco zasłony ze swego najnowszego odkrycia. Z jego napomknień wyrozumieliśmy, że “specjalna teorja względności” jest przygrywką do “ogólnej”, która obejmuje problem grawitacji w najszerszym zakresie a tem samem fiz

“Panie profesorze – rzekłem – poszukiwania tego rodzaju muszą jednak pociągać za sobą nadmierne wstrząśnienia wewnętrzne. Wyobrażam sobie, że poza każdem rozwiązaniem problemu znów nowy problem wysuwa się i nęci, wywołując za każdym razem w duszy badacza wzburzenie. Jak pan potrafi je opanować? Czyż pana nie nawiedzają bezustannie niepokoje, które panu mącą sny? Czy pan wogóle może porządnie sypiać?”

“Takich wątpliwości – odparł Einstein – nie spotykałem na drodze. To przecież musiało się zgodzić! Chodziło o to tylko, aby osiągnąć rezultat niespaczony. Ani przez sekundę nie miałem wątpliwości, że okaże się zgodność z obserwacjami. Niema przecież sensu niepokoić się sprawą, która sama przez się się rozumie.”

Zbaczając od tej rozmowy ale w związku z nią rozważmy teraz kilka dat z fizyki, któremi wprawdzie nie Einstein ale tem silniej świat czuł się podniecony i skojarzmy objaśnienia ich z rezultatem jego poprzednika, który podobnie jak Einstein na papierze ustalił zdarzenia, mające się rozegrać na firmamencie.

O rezultacie swych obliczeń zawiadomił trzy ćwierci wieku temu obserwatorjum berlińskie, które wówczas rozporządzało wybornemi stosunkowo instrumentami, i stała się rzecz zdumiewająca: jeszcze tego samego wieczora znalazł berliński obserwator Gottfried Galle zapowiedzianą nową gwiazdę prawie dokładnie w przepowiedzianem miejscu, bo tylko o połowę szerokości tarczy księżyca oddaloną od naznaczonego punktu.

Nowa planeta Neptun, najskrajniejsza materjalna placówka naszego systemu słonecznego, została uchwycona teleskopem, to, co pozornie zdawało się niedoścignione dla badań, uległo pracy duchowej uczonego matematyka, który wśród rozmyślań w cichej komnacie nakreślił jego tory.

Tych praw Leverrier nie stworzył, owszem znalazł je gotowe i zastosował je w gienjalny sposób. Kto dziś, mając dostateczne przygotowanie, podejmie niesłychanie zawiły rachunek Leverriera, będzie miał dużo powodu do podziwu dla tej prawdziwie matematycznej pracy.

A więc musiało jeszcze w zasadniczych pojęciach o mechanice wszechświata tkwić coś ukrytego, coś niezbadanego. Neptun przedtem niewidziany z chwilą, gdy się pojawił, przyniósł potwierdzenie dawnych reguł. Widzialny Merkury opierał się im.

Poincaré poruszył już w r. 1910 to drażliwe pytanie, wskazując, że tu mogłoby być pole próby dla nowej mechaniki. On odrzucał przypuszczenie niektórych astronomów, że w tem tkwi nowy problem Leverrierowski; że musi istnieć dotąd nieodkryta planeta, zaburzająca tor Merkurego, jeszcze bliżej słońca, a także przypuszczenie, że zboczenia te mógłby powodować pierścień kosmicznej materji, skupionej dokoła słońca. Poincaré słusznie przeczuwał, że nowa mechanika może dostarczyć klucza do tej zagadki, ale ubierał to przeczucie, widocznie pod wpływem konfliktu sumienia, w bardzo oględna wyrazy. Twierdził wówczas, że należałoby szukać innej specjalnej przyczyny dla wyjaśnienia anomalji Merkurego; na razie można tylko powiedzieć, że nowa nauka “nie stoi wprost w sprzeczności” z faktami astronomicznemi.

Jednakże właściwe poznanie było już w drodze. W pięć lat później, 18. listopada 1915, przedłożył Albert Einstein pruskiej akademji umiejętności sprawozdanie rozwiązujące tę zagadkę, wyrażającą się w drobnych sekundach, a tak doniosłą w istocie rzeczy. On udowodnił, że problem wyjaśnia się z dokładnością aż do jednej sekundy, jeśli za jedyną podstawę do wyjaśnienia wszystkich kosmicznych zjawisk przyjmie się ogólną teorję względności.

Niech więc wystarczy, że zarówno tu jak i w innych miejscach tej książki wysuniemy na pierwszy plan pojęcie przybliżenia. Aż do najnowszych czasów za podstawę wszystkich astronomicznych sprawdzeń brano newtonowskie równania ruchu. Są to we wzory ujęte symbole, które w istocie swej zawierają nader proste prawo przyciągania się mas. W nich mieści się główna zasada, że przyciąganie jest wprost proporcjonalne do masy a odwrotnie proporcjonalne do kwadratu odległości, tek że siła poruszająca podwaja się przy dwa razy większej masie, maleje zaś czterokrotnie przy dwa razy większej odległości, dziewięciokrotnie przy trzy razy większej odległości itd.

Bądź co bądź to cudo się zjawiło i było przystępne co prawda znów w przybliżeniu – dla rachunku. Zanim przedstawimy rezultat, objaśnimy przynajmniej jeden jedyny wyraz fachowy: przez “perihelium” rozumiemy ten punkt toru planety, który leży najbliżej słońca. Sam tor jest elipsą, to jest wydłużoną linją krzywą, w której ze względu na to wydłużenie wyróżnia się oś wielką i stojącą na niej w środku prostopadle oś małą. Perihelium zatem stanowi na torze planety jeden z punktów końcowych osi wielkiej. Ten punkt przysłoneczny zmienia położenie w przestrzeni, postępując w kierunku ruchu planety i należało przypuszczać, że wielkość przesunięcia obserwowanego astronomicznie zgodna będzie z rezultatem rachunku wynikającego z teorji Newtona. A właśnie tak nie było! Pozostała niewyjaśniona nadwyżka, którą astronomowie ocenili na 45 sekund łukowych w okresie stulecia, przyczem granicę możliwych wahań określono na plus lub minus 5 sekund. Jeśli więc rezultat nowej teorji zawierał się w granicach 40 do 50 sekund, to tem samem teorja była dowiedziona jako jedynie trafna.

Była to próba dokładności tak świetna, że ona jedna by starczyła do udowodnienia słuszności Einsteinowskich zasad. Ale jeszcze ważniejszą i dalej sięgającą okazała się druga próba, którą dopiero w kilka lat później uskuteczniono, a która stała się zdarzeniem światowem pierwszorzędnego znaczenia.

Albowiem podczas zaćmienia słońca stają się widoczne (nawet dla oka nieuzbrojonego) gwiazdy najbliższe tarczy słonecznej. Można je fotografować a z odstępów punkcików świetlnych na fotogramie można wyczytać, o ile promienie gwiazd przebiegające obok masy słońca rzeczywiście doznają odchylenia przepowiedzianego przez Einsteina.

Ale dla takich rzekomo samo przez się rozumiejących się wyobrażeń niema właśnie miejsca w świecie przestrzenno-czasowym. Tu właśnie należało sprawdzić przepowiednię zjawiska fizycznego o awanturniczym charakterze. Jeśli bowiem istotnie występowało odgięcie promieni, musiało ono objawić się na płycie fotograficznej większym wzajemnym odstępem gwiazd, niż tego można było się spodziewać wedle ich rzeczywistego położenia.

O ile? Zarówno uprzedni rachunek jak i następna bezpośrednia obserwacja wymagały niesłychanej subtelności.

Jednakże nie dla Einsteina – jeśli mowa o możliwości wahania się. Miałem kilkakrotnie sposobności pytać go o to przed majem r. 1919. Niebyło w nim ani śladu wątpliwości, ani cień jej nie przemknął przez jego duszę. A jednak przecież w grze była wielka stawka. Obserwacja miała wedle programu wyraźnie obwieszczonego całemu światu przynieść wykazanie prawdziwości teorji Einsteina, a to spoczywało na ostrzu noża węższem od dwu sekund łuku.

“Ależ panie profesorze – mówiłem kilkakrotnie – a jeśli wypadnie trochę mniej lub trochę więcej? Takie rzeczy przecież zależne są od aparatów, które mogą mieć braki! Albo też od nieprzewidzianych niedokładności obserwacji!”

Einstein uśmiechnął się na to; a w tym uśmiechu przebijało się bezwarunkowe zaufanie i do instrumentów i do obserwatorów, którym powierzone być miało to sprawdzenie.

A należy zważyć, że do wykonania tych zdjęć nie było dużo czasu, aby można było spokojnie dokonać prób przedwstępnych.

Z powodu tego zdarzenia wyprawiono dwie ekspedycje do Sobral w Brazylji i na wyspę Principe obok portugalskich kolonji w Afryce wyposażone – że tak powiem – urzędownie w środki pomocnicze użyczone przez czcigodne Royal-Society. Ze względu na wypadki współczesne cenne przedsięwzięcie jako pierwsza oznaka odnowienia międzynarodowych stosunków naukowych. Poruszono olbrzymi aparat, wyłącznie dla celu czysto naukowego, który nie okazywał najmniejszego związku z jakimkolwiek celem praktycznym, dla celu zatem zaziemskiego, którego właściwe znaczenie zaledwie w niewielu świtało głowach. A jednak zainteresowanie umysłów wybiegało daleko poza koło fachowców. Wobec zbliżania się terminu zaćmienia zaczęła się i świadomość laików napełniać jakiemś nieokreślonem, kosmicznem przeczuciem. I podobnie jak żeglarz spoziera ku gwieździe polarnej – patrzono ku nienaznaczonej zresztą na żadnej mapie konstelacji Einsteina, z której miało wybłysnąć coś niezrozumiałego ale z pewnością niesłychanie doniosłego. W czerwcu dowiedziano się, że zdjęcia fotograficzne gwiazd po większej części się udały – atoli trzeba było jeszcze cierpliwie czekać tygodniami i miesiącami, bo należało fotogramy zdjęte z szybkością błyskawicy najpierw wywołać a przedewszystkiem wymierzyć. Wobec rzędu wielkości odstępów, które należało porównać, było to zadanie trudne i zawiłe, punkciki świetlne na płycie nie dawały bezpośrednio odpowiedzi: “tak” lub “nie”, lecz dopiero po najściślejszym egzaminie z użyciem całego aparatu najsubtelniejszych sztuk mechanicznych.

Co za hałas to światło rozlewa!

Jako trąby dzwoni i rozbrzmiewa.

Oko błyska, ucho się zdumiewa!

Nigdy nic podobnego się nie zdarzyło. Przypływ podziwu przewalił się falą przez kontynenty; tysiące ludzi, którzy przez całe życie nigdy nie troszczyli się o drgania świetlne i grawitację, porwała ta fala i poniosła jeśli nie ku zrozumieniu to przynajmniej ku pragnieniu wiedzy. A wszyscy zrozumieli to jedno, że oto z pracy duchowej cichego uczonego wyszło objawienie ku zbadaniu wszechrzeczy. I żadne imię nie brzmiało w naszych czasach tak głośno jak imię tego człowieka. Wszystko ustępowało przed tym uniwersalnym tematem, który ogarnął ludzkość. Pogadanki wykształconych krążyły około tego bieguna, nie mogły się od niego oderwać, a przypadkiem lub z konieczności oderwane, powracały doń znowu. Czasopisma polowały na pióra, któreby mogły krótko lub długo, fachowo lub wreszcie cokolwiek napisać dla nich o Einsteinie. Zewsząd i wszędzie powstawały towarzyski kursa naukowe, latające uniwersytety z wędrownymi docentami, którzy przenosili ludzi z trójwymiarowej nędzy codziennego życia na szczęśliwsze pola czterowymiarowości. Damy zapominały o swych troskach domowych i rozprawiały o systemach współrzędnych, o zasadzie równoczesności, o ujemnie naładowanych elektronach. Wszystkie współczesna kwestje posiadały jakby stałe jądro, z którego nawiązać można było do wszystkiego i do wszystkich: względność stała się wszystko ogarniającym i zbawiennym hasłem.

Jakkolwiek dużo było w tem groteski, to przecież było pewnem, że staliśmy wobec objawów duchowego głodu, który narzucał się nie mniej despotycznie niż głód cielesny i który nie dawał się już zaspokoić środkami dawniejszych nauk popularnych i beletrystyki.

I podczas gdy prorocy ludu, politycy i trybunowie uwijali się z kijem wśród mgieł, aby zdobyć coś na użytek tego ludu, znalazła ta masa rzecz użyteczną i budującą, która zdala wyglądała na istotną odbudowę. Zjawił się człowiek, który sięgnął ku gwiazdom, w nauce którego należało się zagłębić, aby zapomnieć o ziemskiej nędzy. Od niepamiętnych czasów zdarzyło się po raz pierwszy, iż przez świat przeleciał zgodny akord, jakiś wspólny nastrój, który podobnie jak muzyka i religja sięgał poza interesy polityczne, społeczne i materjalne.

Już sama wiadomość, że oto żywy Kopernik chadza wśród nas, miała w sobie coś podniosłego. Kto jemu składał uznanie, czuł iż wznosi się ponad czas i przestrzeń, a to uznanie było pięknym rysem naszej tak zresztą smutnej epoki.

_______________

Jak już wspomniano, nie brakło także szczególnych kwiatków na tej niwie i kronikarz mógłby złożyć sobie z nich piękny album. Przyniosłem Einsteinowi kilka pism zagranicznych z ogromnemi ilustracjami, które kosztowały ich twórców i wykonawców niewątpliwie dużo łamania sobie głowy i kosztów.

Między innemi były tu wspaniale przez całą stronę drukowane obrazowe przedstawienia mające widzowi uzmysłowić bieg promieni gwiezdnych w czasie zupełnego zaćmienia słońca. Einstein miał z nich prawdziwą uciechę, mianowicie e contrario, gdyż na tych obrazach widoczne było z punktu widzenia fizykalnego czyste głupstwo. W nich uderzało zupełne przeciwieństwo do rzeczywistego przebiegu promieni, gdyż rysownik zwrócił stronę wypukłą skrzywionego promienia ku słońcu. Co więcej o istocie zboczenia nie miał najmniejszego pojęcia, gdyż jego promienie biegły ściśle prostolinjowo przez wszechświat i dopiero w pobliżu słońca doznawały nagłego na kształt bocianiej nogi zgięcia.

W tym nawale hołdów dziennikarskich występowały też pojedyncze głosy niedowierzania, ba nawet wrogie. Einstein przyjmował je nie tylko bez gniew, lecz nawet z pewną życzliwością.

Gdyż w istocie te nieprzerwane owacje mierziły go i duszy jego powstawał przeciw nim opór niby przeciw przesadnemu kultowi primadonny. I sprawiało mu to zadowolenie, gdy z poza jakiegoś dziennikarskiego węgła wystrzeliła polemika choćby niewiem jak nieuzasadniona i rzeczowo błędna jedynie dlatego, że wśród wiecznej harmonji do uszu jego dobiegał rozdźwięk. Raz przy pewnej sposobności rzekł o jednym z przeraźliwie trąbiących przeciwników: “Ten człowiek ma zupełną słuszność!” I to brzmiało w jego ustach jako rzecz najnaturalniejsza w świecie. Trzeba go znać, aby tę wybujałą tolerancję prawdziwie zrozumieć. Wszak i Sokrates bronił swoich przeciwników.

Wróciliśmy w czasie pewnej rozmowy do punktu wyjścia i zapytałem, czy nie byłoby środka, aby laikowi przedstawić w sposób zrozumiały zboczenie promienia.

Po pierwsze mógłby mniemać – i to wyjaśnienie byłoby najprostsze – że jego skrzynia znajduje się na powierzchni jakiegoś ciała niebieskiego; gdyż w istocie gdyby jego skrzynia była wnętrzem ziemskiego mieszkania, spadanie kamienia nie przedstawiałoby, nic nadzwyczajnego, owszem byłoby dla każdego mieszkańca samo przez się zrozumiałe, dla fizyka zaś byłoby zupełnie wyjaśnione na zasadzie Galileuszowskich praw wolnego spadania. Jednakże wyjaśnienie to nie koniecznie ograniczać by się musiało na samą ziemię, by gdyby skrzynia znajdowała się na innej gwieździe, ciała równieżby spadały wolniej albo prędzej ze stałem przyspieszeniem. Fizyk mógłby więc powiedzieć: tu mamy do czynienia z działaniem grawitacji, ze zjawiskiem ciężkości, które sobie wyjaśniam w zwykły sposób jako przyciąganie masy ciała niebieskiego.Po drugie jednak mógłby wpaść na inny jeszcze pomysł. Bo o położeniu skrzyni nic nie powiedzieliśmy i nie zrobiliśmy innego założenia poza tym, że znajduje się “gdziekolwiek w świecie”. Fizyk w skrzyni mógłby więc wpaść na następującą drogę rozumowania: Przypuściwszy, że jestem niezmiernie oddalony od wszelkich przyciągających mas niebieskich i że grawitacja nie

Kamień jako ciało bezwładne, mógłby trwać nieruchomo w swem położeniu w mimoto okazywałby przy ruchu przyspieszonym skrzyni w górę dokładnie to samo zachowanie się, jakgdyby spadał w dół ze wzrastającą szybkością. Ponieważ ów fizyk w swej od świata odciętej skrzyni nie ma żadnego systemu orjentacyjnego ani żadnego środka do ustalenia w inny sposób, czy znajduje się w sferze przyciągania ciała niebieskiego czy nie, stoją mu oba wyjaśnienia otworem, oba jednakowo równoważne, tak że rozstrzygający wybór jest niemożliwy.

Ona wypowiada równoważność, identyczność masy bezwładnej i grawitacyjnej.

Uzyskawszy to przeświadczenie, pragniemy się dowiedzieć, jakby zachował się promień światła pod wpływem grawitacji. Wróćmy przeto do fizyka w naszej skrzyni wiedząc, że wedle zasady równoważności mamy do wyboru albo przyjąć pod skrzynią obecność przyciągającego ciała niebieskiego np. słońca, albo tłumaczyć zjawisko ruchem przyspieszonym skrzyni w górę. Rozróżniamy w skrzyni podłogę, powałę i cztery ściany boczne, a wśród nich stosownie do położenia przez nas zajętego ścianę lewą i przeciwległą jej ścianę prawą.A teraz wyobraźmy sobie, że poza skrzynią, poza jakimkolwiek związkiem z nami znajduje się we wszechświecie zupełnie swobodny strzelec, który strzela do skrzyni z karabinu w położeniu poziomem w ten sposób, że przewierca jednym strzałem lewą a następnie prawą ścianę. Gdyby wszystko było w spoczynku, musiałyby oba otwory mieć jednakowe oddalenie od podłogi, kula poruszałaby się po linji prostej równo

Śledząc punkt za punktem dostrzeglibyśmy, że dla nas w środku kula opisała raczej linję krzywą wklęsłością zwróconą ku podłodze. To samo dokładnie dzieje się z promieniem, który wysłany z zewnętrznego źródła światła w poziomym przebiegu zdąża od ściany do ściany. Tylko szybkość byłaby odmienna. Zachowywałby się ona na swym torze jak pocisk, który przelatuje z szybkością 300.000 kilometrów na sekundę. Jednak bardzo subtelny pomiar zdołałby wykazać to drobniutkie zboczenie od poziomej linji prostej, nieznaczne skrzywienie wklęsłością ku dołowi.Stąd wynika, że podobne zboczenie promienia gwiazdy musiałoby być dostrzeżone tam, gdzie on podlega działaniu pola grawitacyjnego. Odrzucając wyobrażenie pomocnicze naszej skrzyni, nic nie zmienilibyśmy w istocie rzeczy. Promień gwiazdy przybiegający blisko słońca ulega dla obserwatora zagięciu wklęsłością ku słońcu a roz

Że można było to odchylenie stwierdzić, to samo przez się jest cudem precyzji technicznej, dla określenia której “na włos” nie wystarcza. Albowiem najcieńszy włos musi być rozpięty w bardzo znacznej odległości, aby w ogólności mógł służyć do porównawczego zestawienia kątów. Na szczęście fotografja gwiazd dziś jest już tak cudownie udoskonalona, że w każdym poszczególnym przypadku pomiary jej zdolne są do bardzo daleko posuniętej ścisłości.

A jeśli ogromna większość do dziś jeszcze nie wie, co to znaczy “system odniesienia”, to przecież dla wielu taki system już się urodził: system duchowy, do którego już odnieśli swe pragnienie wiedzy w chwili, gdy mówili i myśleli o Einsteinie.

_________________