wydanie drugie
Warszawa 1938 . Wydawnictwo J. Przeworskiego

 WSTĘP

Tutaj chcielibyśmy choć pokrótce porozumieć się co do pojęcia geniusza. Powikłany rozwój tego pojęcia i jego językowa wieloznaczność znalazły szerokie uwzględnienie w dziele W. Lange-Eichbauma, który w rezultacie dochodzi do wniosku, że pod względem socjologicznym geniusz jest "dawcą wartości". Ponieważ wbrew wielkiemu zamętowi, jaki zapanował przy ustalaniu pojęcia geniusz, język potoczny oznacza tą nazwą zawsze tych samych ludzi, a zdania zaczynają różnić się dopiero na pograniczu, gdzie chodzi już tylko o ludzi mniej sławnych, przeto zagadnienie to ma dla nas znaczenie niewielkie. Materiał do badań naszych dobieraliśmy po prostu według zewnętrznych znamion sławy, związanej z uchwytnymi osobistymi czynami geniusza, jak np. utwory literackie lub zdobycze naukowe, dzieła sztuki, modele wynalazków, dokumenty historyczne itp. Legendarna, czyli archaiczno-mitologiczna postać sławy, jaka jeszcze w wiekach średnich była postacią decydującą w tradycji kultu świętych i bohaterów, nie-bardzo nadaje się do zasadniczych badań nad pojęciem geniusza. Nie podaje ona prawie nigdy uchwytnych dzieł i rysów indywidualnych, a zasadniczo nigdy nie interesuje się realną osobistością, lecz raczej tym potężnym wrażeniem zewnętrznym, zza którego bezpośrednio wyłania się typ pozazmysłowy w symbolu imienia, czy też typ godny czci, a mianowicie czci tym większej, im luźniej wiąże się ona z psychologicznym oddziaływaniem osobistości realnej. Współczesne natomiast pojęcie geniusza jest zasadniczo indywidualistyczne, chociaż i tu nie brak znacznych odchyleń w stronę archaicznego kultu świętych. W pojęciu geniusza mamy po prostu wytwór współczesnego indywidualizmu; w ognisku zainteresowań znajduje się osoba człowieka genialnego, jego charakter i wartość. Spośród zjawisk dziejów kultury współczesnej wyłączamy z tych rozważań różne rekordy służące jedynie potrzebom dnia bieżącego, wyczyny wirtuozów, aktorów, modnych literatów, sportowców, aczkolwiek i tu znajdujemy liczne paralele do naszego tematu. Podobnież wyłączamy wszelką postać wyjątkowego uzdolnienia, które wyczerpuje się na ogół w inteligentnym wykonywaniu tradycyjnych prac zawodowych, jak to widzimy na przekazanych nam przez historię imionach urzędników, dyplomatów i wodzów.

O ile chodzi o bohaterów historii powszechnej, wybór bywa znacznie trudniejszy, bo dzieje świata składają się z różnych działań i przeciw-działań równoczesnych, zarówno całych narodów jako też licznych wybitnych jednostek. Zamiast dzieła danej jednostki, kamieniem probierczym przy ocenie osobistości kierowniczych staje się powodzenie zewnętrzne, przy czym nie łatwo bywa ustalić, ile należy zapisać na rzecz wyjątkowości czynów danego człowieka sławnego, a ile trzeba odliczyć na panujące wpływy prądów powszechnych i na niezręczność przeciwników. W grupie tej uwzględnimy więc tylko osobistości o wybitnych cechach charakterystycznych i przytoczymy nieliczne imiona takich postaci, które wybiły się wysoko ponad fachowe zwycięstwa wojenne, czy też wyróżniły się wyjątkowo przy układach o pokój, a na czasach swoich tak potężne wycisnęły piętno, iż bez nich nie podobna wyobrazić sobie dziejów świata. Mamy tu na myśli takich ludzi, jak Cezar, Luter, Napoleon, Fryderyk Wielki,Bismarck. Chodzi nam tu przeważnie o umysły bogate, które charakteryzuje i to między innymi, że przekazały nam także znakomite dzieła literackie, dając w ich stylistycznym i treściowym ujęciu uchwytny obraz swej indywidualności i oznaczając wysokość poziomu swej umysłowości.

Jądrem wszelkich badań nad geniuszem będą zawsze ludzie twórczy w dziedzinie sztuki lub nauki i na nich też pojęcie geniusza orientowało się pierwotnie. Pewnego uprzywilejowania poetów i w ogóle ludzi twórczych w dziedzinie literatury nie usprawiedliwia jakaś ich istotna przewaga duchowa nad innymi grupami; to uprzywilejowanie literatury polega na tym, iż dostarcza nam ona licznych i bogatych dokumentów psychologicznych. W dziełach literackich znajdujemy dużo pośrednich i bezpośrednich autoportretów pisarzy, których właściwości twórcze bywają podmiotowo daleko ściślej związane z osobistością twórczą, niż dzieło uczonego badacza i dostarczają nam daleko więcej materiału interpretacyjnego, niż środki ekspresji malarza czy muzyka.

W ogóle jednak nie będziemy trzymać się kurczowo pewnego ciasnego pojęcia geniusza, lecz gdzie związki logiczne wymagać tego będą, przerzucimy się czasem w dziedzinę wielkich uzdolnień i wyjątkowej oryginalności.

Powstawanie sławy geniusza bywa bardzo zależne między innymi od koniunktury socjologicznej. Biorąc pod uwagę cechę względnej trwałości sławy (nie w znaczeniu mitologicznym, lecz w rozumieniu krytyczno - historycznym), dostrzegamy, że przypadki czysto duchowego zwycięstwa koniunkturalnego i zwykłych następstw oszołomienia bywają nieraz skutecznie wypierane przez barokowe osobliwości psychopatyczne. Gdy dzieło jakie z chwilowych nastrojów, albo - wyrażając się językiem Hegla - z ogniowej próby najbliższej antytezy przedostaje się do następnej kulturalnej syntezy, powodzenie jego miewa na ogół uzasadnienie w głębszych prawidłach psychologii ludzkiej, których rozważanie byłoby wysoce ciekawym tematem specjalnym. W każdym razie typowe modne wielkości, czyli szczęściarze i pupile klik, popadają przy późniejszym historycznym ujmowaniu i ocenie dzieł nauki i sztuki w zasłużone zapomnienie, albo też bywają jedynie wspominani jako charakterystyczne osobliwości danych czasów. Natomiast nie zdarza się nigdy, aby prawdziwe dzieło geniusza mogło zostać całkowicie wyparte, życia przez niepomyślne dla niego nastroje chwilowe. Długotrwałe błędy w przyznawaniu nieusprawiedliwionej sławy zdarzać się mogą przede wszystkim tam, gdzie chodzi o wątpliwych geniuszów czynu, jak np. Kolumb. Dla wyżej wymienionych powodów ludzie sławni tego typu wliczani będą do tej grupy, gdyż dla braku jakichkolwiek uchwytnych dzieł przekazanych potomnym, badanie ich wartości osobistej jest bardzo trudne, a przy zmąconej czy zbyt fragmentarycznej tradycji historycznej, staje się ono w ogóle niemożliwe, jak to widzimy! na postaciach niektórych twórców religij osnutych pajęczynami legend. Przypadki z rzędu tych, jaki przydarzył się Kolumbowi, kiedy to prostaczy, problematyczny poszukiwacz przygód, dzięki wielkim szczęśliwym przypadkom, odkrywa nowy ląd, który według stanu wiedzy danego czasu zostałby z wszelką pewnością wcześniej, czy później odkryty, należą do jaskrawych wyjątków jednostronnych socjologicznych skutków koniunktury. Przypadki takie należy raczej wyłączyć ze sfery pojęć o geniuszu, niżeli niweczyć gwoli nim tradycję ustalonego pojęcia. Zaś tradycja tego pojęcia sąd swój o uprawnieniu do tytułu geniusza opiera nie na socjologicznej koniunkturze, lecz przede wszystkim na osobistych przymiotach człowieka genialnego. Zdaniem więc naszym trwałość sławy geniusza oparta jest na wewnętrznych prawach psychologicznych, rządzących zarówno społeczeństwami, jak i jednostkami genialnymi. To znaczy, że w samejże osobie człowieka genialnego i w dziełach, noszących piętno jego, zawarte są przymioty specyficzne, na które społeczeństwo, zgodnie z rządzącymi nim prawami, reagować musi potężnymi wartościami pozytywnymi, przypisując je geniuszowi. Tę zbiorową prawidłowość psychologiczną, która nawet wbrew woli uznaje geniusza, podkreśla także Schopenhauer. W wartościach tego rodzaju nie ma ostatecznie nic dowolnego, ani też nic apriorycznego czy metafizycznego; są one jak najściślej związane z psychologicznymi prawami i z życiowymi potrzebami ludzi, a mianowicie ludzi w ogóle, odczuwających pewne elementarne oddziaływania rytmu i barwy, albo też grup ludzkich, związanych jednakowymi warunkami życia i rozwoju kulturalnego. Sąd o wartościach łączyć się będzie zawsze z takimi czynnikami, które w ogóle, niezależnie od genialności, wywołują zwykłe, mocne uczucie pozytywne w sensie pomnażania rozkoszy czy też witalnego postępu.

Geniuszami nazywać więc będziemy ludzi zdolnych do wzbudzania uczuć uzasadnionego podziwu dla wysokich wartości pozytywnych, a mianowicie do wzbudzania ich w większych gromadach ludzkich. Ale nazywać ich tak będziemy jedynie w tym specjalnym wypadku, gdy wspomniane wartości uznamy z psychologiczną koniecznością za zrodzone z ich osobliwej struktury duchowej, nie zaś, gdy wartości te, wytworzone przez szczęśliwą koniunkturę, leżą niejako na drodze i czekają na znalazcę.

Ta wewnętrzna, psychologiczna wartość geniusza wygląda całkiem inaczej, niż ją sobie wyobraża tradycjonalny kult bohaterów. Mieści się ona nie tylko w różnorakich uzdolnieniach, oczywiście, niezbędnych, lecz także i przede wszystkim w napiętej dynamice takich przymiotów duchowych, które zależnie od okoliczności, ocenia się już to jako wzniosłe, tragiczne, już to jako niespołeczne, chorobliwe, brzydkie, a nawet wstrętne. Wewnętrzna wartość człowieka genialnego nie jest więc zależna od jakichkolwiek norm zewnętrznego ideału moralnego czy estetycznego, lecz jedynie od faktu, że przez dziedziczność geniusz staje się posiadaczem wyjątkowego aparatu psychicznego, zdolniejszego od innych organizacyj psychicznych do wytwarzania rozkoszy i pozytywnych wartości życiowych, które też noszą piętno niezwykłej i oryginalnej osobistości. Pojęcie geniusza, tak rozumiane, jest tedy swoistym, zgoła nowym wytworem, który trafniej może określimy jako specyficzny wytwór wartości, noszących znamię osobowości. Bowiem pierwiastek rewolucyjny, aczkolwiek ważny niewątpliwie, nie jest wybitną cechą geniusza. Rafael czy Bach, nie są chyba wywrotowcami, lecz raczej dokonawcami tradycyjnych form stylowych; istotnym jest tu bodaj rys indywidualny, odcinający się jaskrawo od tradycyjnego tła sztuki i nawet po stuleciach łatwo dostrzegany przez fachowca. Geniusz nie jest li tylko dawcą wartości w ogóle, lecz jedynie twórcą wartości.