KLAUDIUSZ PTOLEMEUSZ szkic biografii naukowej

ASTROLOGIA
Studio AS

Astronom, matematyk, astrolog i geograf Ptolemeusz urodził się około roku 87 n.e. prawdopodobnie w Górnym Egipcie i umarł mniej więcej siedemdziesiąt lat później. Niektóre źródła podają, że pochodził z Ptolimaidy, urodził się ok. 100 r. n.e. i zmarł ok. 165/168r. Jego nazwisko Ptolemeusz wskazuje, że był Egipcjaninem greckiego pochodzenia, lub przynajmniej miał zhellenizowanych przodków, natomiast imię Klaudiusz wskazuje, że otrzymał obywatelstwo rzymskie. Jego prace astronomiczne są dedykowane nieznanemu nam Syrusowi, a wśród jego najbliższych nauczycieli był Teon, któremu zawdzięcza posiadanie zapisów obserwacji planet. Oprócz tych prostych faktów właściwie nic nie wiemy o nim jako o człowieku.

Obszerne pisma Ptolemeusza sugerują, że był on zajęty tworzeniem encyklopedii matematyki stosowanej. Był genialnym systematykiem. Ujmując wiedzę owych czasów w jedną całość, rozszerzył niektóre jej dziedziny, i to tak skutecznie, że jego metody badawcze i koncepcje przetrwały ponad tysiąc pięćset lat jako obowiązujące kanony.

Z dzieł o mechanice znane są tylko tytuły. Wiele z jego Optyki i Hipotez planetarnych może być odtworzone z wersji greckiej i arabskiej, jak również kilka pomniejszych prac w zarysie (Analemma i Planisfera), monumentalna Geografia w języku greckim.

Największym dziełem Ptolemeusza jest wielki traktat o astronomii i trygonometrii sferycznej Almagest, który powstał po grecku jako Mathematike Syntaxis, tytułowane również Megale Syntaxis bądź Megiste Syntaxis. Kiedy Arabowie przetłumaczyli to dzieło ok.827r., jedynie słowo Megiste zostało zachowane, ale przypominając greckie stało się arabskim al-madżisti. Stąd mamy po łacinie w XII w. Almagesti albo Almagestum. Przekład łaciński tego dzieła pod nazwą Constructio mathematica wyszedł drukiem w Bazlei w roku 1538.

Dzieło to zawarte jest w trzynastu księgach. Ptolemeusz wyraża w nim przekonanie, że aby zdobyć wiedzę o Wszechświecie musimy studiować astronomię teoretyczną. Almagest zawiera pełną i zborną koncepcję budowy Układu Słonecznego, opartą na zastosowaniu metod matematycznych, w tym trygonometrii, do uzasadniania teorii astronomicznych.

Almagest zawiera całokształt ówczesnej wiedzy astronomicznej.

Almagest zawiera opracowane przez Ptolemeusza tablice do rozwiązywania trójkątów sferycznych, które były potem używane przez następnych 1500 lat. Ptolemeusz określił odległość Słońca i Księżyca, wyznaczył długość miesiąca i roku.

Ptolemeusz w Almageście wyjaśniał, jak sporządzać globus nieba, aby pokazać precesję.

Almagest powiązał w spójny system ówczesne teorie ruchu planet, podając metody obliczania ich przyszłych położeń. Ptolemeusz uzasadniał pogląd o centralnym położeniu Ziemi we Wszechświecie. Ta geocentryczna teoria stała się kanonem średniowiecznej astronomii.

Ptolemeusz traktuje Hipparcha tak, jakby ten był jego jedynym znaczącym poprzednikiem w astronomii. Badacze astronomii wnioskują z tego, że pomiędzy czasami Hipparcha (rozkwit jego działalności nastąpił między 150 a 125 r. p.n.e.) a Ptolemeuszem niewiele znaczącego w astronomii się wydarzyło.

Ptolemeusz wiele uwagi poświęcił gwiazdom stałym, ich ekliptycznym długościom i szerokościom, oraz wielkościom gwiazdowym w sześciu klasach jasności. Jego katalog 1022 gwiazd (i kilku mgławic) w 48.gwiazdozbiorach stał się podstawą wszystkich następnych katalogów islamu i Zachodu aż do XVII w. Katalog oparty był na materiałach Hipparcha i uwzględniał jego teorię precesji. Ptolemeusz obliczył i podał dokładną wielkość pomiaru precesji gwiazd stałych. Dodał precesje do współrzędnych i uaktualnił katalog.

Wielkim dziełem Ptolemeusza jest Geografike hifegesis czyli Wstęp do geografii, w VIII księgach, oparty na pracy Marinosa z Tyru. W dziele tym omówione zostały matematyczne i astronomiczne zasady konstruowania map geograficznych. Ptolemeusz podaje 8 tys. nazw geograficznych, częściowo ze współrzędnymi. Pośród miast znajduje się Kalisz, miasto o najstarszej w Polsce metryce pisanej, zanotowane przez Ptolemeusza jako Kalisia (Calissia). Zapewne dlatego, że starożytny kaliski zespół osadniczy był jednym z punktów komunikacyjnych na tzw. szlaku bursztynowym, łączącym imperium rzymskie z wybrzeżem Morza Bałtyckiego.

Wstęp do geografii zawiera błędy, do poważniejszych można zaliczyć pomniejszenie obwodu kuli ziemskiej i wydłużenie Morza Śródziemnego oraz Azji w kierunku wschodnim. Ten ostatni błąd zaważył potem na wyprawie Kolumba.

Ciekawe jest, że Wstęp do geografii nie był znany światu chrześcijańskiemu aż do późnego średniowiecza. Dzieło to tłumaczyli z greckiego i syryjskiego Arabowie. Dopiero w XV w. przełożono je na łacinę i w latach 1475-1600 ukazało się w 42 wydaniach.

Harmoniki Ptolemeusza w 3 księgach zawierają ówczesną teorię muzyki, a dzieło to należy do głównych źródeł umożliwiających poznanie muzyki starożytnej Grecji.

Optyka Ptolemeusza jest poświęcona teorii wzroku i postrzegania zmysłowego, widzenia. Dzieło to zachowało się, aczkolwiek z uszkodzonym początkiem i zakończeniem, w przekładzie łacińskim sycylijczyka Ameratusa Eugeniusa. Oryginał zaginął.

Planisfera zawiera teorię projekcji stereograficznej.

Analemmat zawiera opis metody obliczania godzin słonecznych.

Hipotezy planetarne zawierają wersję kosmologii Arystotelesa. Opiera się ona na założeniu, że we Wszechświecie nie ma pustej przestrzeni, ale materia nie może nakładać się na siebie, tak iż najbardziej zewnętrzny punkt osiągany przez planetę na jej epicyklu musi być równy najmniejszej odległości osiąganej przez następną planetę. To założenie sprawiło, że oddzielne modele planetarne Ptolemeusza stały się uniwersalnym systemem. A mianowicie, ponieważ względne rozmiary kół w jakimś modelu geometrycznym składały się na astronomię ptolemeuszowską i ponieważ skala okręgu jednej planety ustala w takim przypadku skalę okręgu dalszej planety, to całkowita skala Układu Słonecznego została ustalona aż do Saturna w jednostkach najniższej sfery, czyli najbardziej wewnętrznej granicy możliwego ruchu Księżyca. Ponieważ Ptolemeusz znał odległość Księżyca, stało się możliwe ułożenie odległości dla wszystkich planet.

Encyklopedią starożytnej astrologii i wykładnią klasycznych a zarazem fundamentalnych zasad interpretacji horoskopu jest Tetrabiblos (Czteroksiąg - Traktat matematyczny w czterech księgach). Pracując nad tą księgą Ptolemeusz korzystał z wielu nieznanych nam dotychczas materiałów źródłowych, znajdujących się wówczas w Bibliotece Aleksandryjskiej, zniszczonej w 390 r. n.e. przez fanatyczną tłuszczę pod przewodnictwem patriarchy Teofila.

W Tetrabiblos Ptolemeusz zawarł klasyczne, aż po dzień dzisiejszy, astronomiczne uzasadnienie elementarnych przesłanek interpretacji horoskopu. Opracował zupełnie nowe, a zarazem oparte na wiedzy astronomicznej, kierunki badań astrologicznych, oraz przedstawił zasady obliczania efemeryd planetarnych. Metodami Ptolemeusza można posługiwać się i dzisiaj, błąd dotyczący nawet Księżyca nie jest większy niż 7-8° !

Tetrabiblos rozpoczyna się obroną astrologii oraz przedstawieniem idei, że wpływy ciał niebieskich mają podłoże fizyczne. Księga II traktuje o wpływach kosmicznych na geografię i pogodę. Księgi III i IV traktują o wpływie układów astronomicznych czyli stanu niebios na życie ludzkie.

Ptolemeusz uporządkował różnorakie systematy astrologiczne i stworzył zborną wizję makrokosmosu w mikrokosmosie, teorię organicznego związku pomiędzy stanem nieba a życiem na Ziemi.

Tetrabiblos został napisany ok.151 r. n.e. Dzięki staraniom kastylskiego króla Alfonsa X przetłumaczony został w IX w. na język łaciński. W 1484 r. w Wenecji ukazało się pierwsze drukowane wydanie. W języku greckim wydano Tetrabiblos w 1525 r. w Norymberdze. W 1538 r. dzieło to ukazało się w Lugdunie, wraz z tekstem greckim i przekładem łacińskim pt. Opus quadripartitum seu de apotelesmatibus et judiciis astrorum libri quatuor. W 1551 r. zostało ono włączone do pełnego wydania (Bazylea) dzieł Ptolemeusza.

Tetrabiblos ukazał się, jak dotąd, w ponad 100 wydaniach. Nie jest znane wydanie w języku polskim, o ile w ogóle istnieje. Należy jednak brać pod uwagę, że w bibliotekach prywatnych polskich astrologów, astronomów, historyków i filozofów znajduje się wiele nieznanych, aczkolwiek prywatnym sumptem przełożonych dzieł z klasyki tematu.

Mamy przyjemność i zaszczyt zapowiedzieć publikowanie (w odcinkach) na naszej stronie www.logonia.pl dzieła Ptolemeusza Tetrabiblos w języku polskim. Rozpoczynamy już od edycji styczniowej 1999r.

* * *

Powszechna opinia o wielkich astronomach jest prosta, jak bajka o sierotce Marysi i krasnoludkach. Otóż, zgodnie z powszechnym mniemaniem, Ptolemeusz jest twórcą geocentrycznego poglądu na Ziemię i jej miejsca we Wszechświecie, zaś dopiero Kopernik wstrzymał Słońce, ruszył Ziemię.

Prawda historyczna jest taka: Ptolemeusz wskazał, że ruch dobowy może wynikać zarówno z obrotu Ziemi lub obrotu całego świata wokół Ziemi. Oba poglądy, stwierdził Ptolemeusz, są geometrycznie ekwiwalentne. Dla wygody obliczeń Ptolemeusz przyjął, że Ziemia jest nieruchoma. Dla wygody obliczeń, co oznacza, że powoływanie się teologów na geocentryczną teorię Ptolemeusza, takoż stosunek świętej inkwizycji do Galileusza i kłopoty Kopernika nie wyniknęły bezpośrednio z ptolemeuszowej koncepcji budowy Wszechświata, lecz miały u swego podłoża również jakąś wygodę obliczeń, tym razem niezbyt matematyczną...

* * *

W Polsce ukazało się tłumaczenie Centiloquium, znanego zbioru stu zasad interpretacji horoskopu. Zbiór ten robi wrażenie luźnych notatek i uwag Ptolemeusza, zapisanych jakby na marginesie głównego nurtu pracy nad Tetrabiblos. Autentyczność autorstwa Ptolemeusza jest przez niektórych badaczy kwestionowana, chociaż tekst ten jest zazwyczaj dołączany do pełnego wydania Tetrabiblos.

Tekst polskiego tłumaczenia Centiloquium zamieścimy w Logonii w edycji grudniowej 1998r.

W tej edycji Logonii posłużyliśmy się 12-tą regułą Centiloquium dla zilustrowania tej wskazówki przykładem z prognozy polskich astrologów na rok 1938, ostatni rok względnego pokoju i silnego niepokoju przed wybuchem II wojny światowej, oraz na rok 1939.

Sentencja ta brzmi:

12. Miłość i nienawiść przeszkadzają wydaniu bezstronnego sądu, bowiem lekceważą rzeczy najważniejsze, a powiększają drobnostki.

Tekst na ten temat publikujemy pod tytułem:

Od koniunkcji do koniunkcji

* * *

Tak oto rozpoczynamy cykl poświęcony historii astrologii klasycznej. W naszych Warsztatach Astrologii Profesjonalnej zwracamy baczną uwagę na autentyczne studia z astronomii i historii astrologii, zarówno teoretycznej, jak i personalnej. Jest to niewątpliwie potrzebne. Zauważyliśmy, z pewnym zażenowaniem, że prezentowane, przez osoby studiujące astrologię, pojęcia na te tematy są co najmniej mgliste. Spotkałem się nawet, na jednym z wykładów, z pytaniem: "A po co nam to?!". No, właśnie...

Leon Zawadzki