Heksagram 11.   ROZKWIT

1
Na pierwszej pozycji moc światła rozpoczyna swoje działanie, idąc od dołu ku górze, od wewnątrz na zewnątrz. Działanie to nie ogranicza się do tej tylko pozycji, lecz rozprzestrzenia się i na pozycje następne, zajęte przez tą samą świetlistą moc. Porywa ona tutaj za sobą wszystko, co jest organicznie z nią związane. Jeśli każda ukierunkowana siła powołuje do życia przeciwdziałanie, to linia ta symbolizuje sytuację, gdy przeciwdziałające podporządkowuje się sile wiodącej. Przeciwdziałanie jednak może być wewnętrzne, występując np. w sferze etyki jako pokusa wewnętrzna, a dopóki nie zostało ono zdemaskowane, to występuje jako przejaw woli działającego; jak też może być przeciwdziałaniem na zewnątrz, nie porywając za sobą działającego, lecz przygniatając go. Namiętna pasja i gwałt - oto dwa oblicza kusiciela, który może zepchnąć działającego z prawidłowej drogi. Na danej pozycji, która reprezentuje najgłębszą sferę wewnętrzną działającego, w sytuacji zwycięstwa nad przeciwdziałaniem i harmonijnej jedności przeciwieństw, linia symbolizuje przede wszystkim zwycięstwo nad wewnętrzną pokusą. W rezultacie, wewnętrzne ciśnienie można całkowicie usunąć i wyprawa przeciwko niemu powinna zakończyć się sukcesem. Dlatego centralne dążenie na zewnątrz jest tutaj prawidłowe i pomyślnie owocuje. Tekst opisuje to w sposób następujący:

2
Podczas kulminacji wewnętrznego otwarcia twórczej siły światła powinna ona rozprzestrzeniać się dosłownie na wszystko. Powinna obejmować nawet peryferie, przyjąć elementy poślednie tak samo, jak obejmuje i przyjmuje te, które są pełne siły i zdecydowania, które mają odwagę wypłynąć na rzece - wybić się w życiu. Tutaj nie wystarcza ograniczyć się do współdziałania z bliskimi, pokrewnymi siłami, jak miało to miejsce na poprzedniej pozycji. Na tym stopniu rozwoju, uniwersalne działanie siły twórczej nie powinno pominąć również tych, co są oddaleni, gdyż na tej pozycji zanika samo pojęcie osobistych więzów; jak również zanika wszystko, co osobistymi powiązaniami ogranicza uniwersalność i obiektywny rozmach twórczości. Osobista przyjaźń przeszkodziłaby tylko ukierunkowaniu czyli jakości, która zasługuje na specjalne wsparcie, gdyż na tej pozycji celem jest twórcze oddziaływanie na wszystko, co otacza działającego. W takich warunkach już nic zewnętrznego nie może wywierać na niego przygniatającego wpływu, a tym samym i wewnętrzna siła sprzeciwu nie może go zwieść, gdyż całe jego działanie ukierunkowane jest na zewnątrz. Tekst formułuje te myśli następująco:

3
Kryzys, nawet w tak pomyślnej sytuacji, pozostaje mimo wszystko kryzysem, gdyż teraz właśnie, po raz pierwszy dokonuje się realne przejście od wewnętrznego do zewnętrznego Tutaj twórczość styka się z otaczającym środowiskiem, w którym powinna się przejawić. Nie obędzie się to trudności i pierwsze słowa tekstu wyraźnie brzmią jak napomnienie o ograniczeniu podczas wszelkiej twórczości. Na tej pozycji jednak wytrwałość siły twórczej pozwala na przebrnięcie przez trudności. Wewnętrzna prawdziwość twórczości jest na tej pozycji na tyle organicznie z nią scalona, że nie ma potrzeby martwić się o nią, gdyż nie będzie pozbawiona sił, z których czerpie. Taki jest sens tekstu:

4
Widzieliśmy, że w tym heksagramie pojawiają się, we wzajemnym ruchu ku sobie, siły światła i ciemności. Ta ostatnia ma naturalną tendencję do ruchu ku dołowi. Tutaj, na czwartej pozycji, po raz pierwszy zaczyna działać siła ciemności, dlatego też szczególnie wyraźnie przejawia się jej gwałtowność w ruchu, w locie ku dołowi. Materia, doskonale podatna i plastyczna, dąży do nadania formy impulsowi twórczemu, który nadchodzi od dołu. Moc ciemności może działać tylko razem z nim. Sama w sobie nie jest ona nasycona rzeczywistością, nie jest bogata (jest nie bogata). Jeśli jednak działalność twórczości nie napotyka na żadne przeszkody i wszystkie jej siły mogą współdziałać od chwili pierwszego impulsu (jak pokazane to zostało w pierwszej linii tego heksagramu), to na tej pozycji również siła ciemności nie jest powstrzymywana w swoim dążeniu do twórczej siły światła. Sąsiedzi mocy działającej na danej pozycji - takie same siły ciemności na dwóch górnych pozycjach - są całkowicie z nią zgodne. Dlatego i tutaj, jak na pierwszej pozycji, nie potrzebne jest jakiekolwiek ostrzeżenie o konieczności szczerych stosunków z otoczeniem. Sąsiednie górne linie dążą w tym samym kierunki i prawdziwość ich relacji wzajemnych rozumie się sama przez się. Dzięki temu linia piąta może odnieść pełne i całkowite zwycięstwo nad przeciwstawnymi siłami. Zwycięstwo to, harmonijnie podporządkowane wszystkiemu, co zostało uprzednio osiągnięte, z tym, co uzyskane jest obecnie, jest do tego stopnia zapewnione, że siły przeciwstawne przekształcają się w sprzymierzeńca. Przezwyciężenie oporu staje się siłą napędową. W procesie poznania jest to moment, kiedy uprzednio nagromadzona wiedza przekształca się z sumy idei różniących się od treści nowego poznania, w sumę idei, stanowiących z nim jednolity system i dlatego okazujących mu poparcie. Należy przy tym zauważyć, że takie rozumienie tekstu reprezentuje tylko wybrana przez nas prywatna, krytyczna szkoła komentatorów, szczególnie Wan I-czi i Tiao-Bao. Natomiast takie filary oficjalnej ortodoksji jak Czen I-czuan i Czu-Tsi postrzegają tę pozycję zupełnie inaczej, dzieląc frazy tekstu inaczej rozstawionymi znakami przestankowymi. Tiao-Bao słusznie jednak zauważył, że popełniają oni poważny błąd filologiczny, nie biorąc pod uwagę starożytnego komentarza Siao sian-czouan. Wszystkie te myśli wyrażone zostały w tekście tak:

5
Moc rozkwitu, już na poprzedniej pozycji, w ten sposób się objawia, że wszystkie działania hamujące mogą być przetworzone w sprzyjające. Na pozycji piątej pojawia się jeszcze większa intensywność mocy rozkwitu dzięki wartościom, które ta pozycja symbolizuje. Tymi wartościami są: po pierwsze, podatność, brak skostnienia (słaba linia) u tego, kto zajmuje (piątą) pozycję zewnętrznej, ujawnionej (górny trigram) kulminacji; po drugie, jest to wartość wzajemnego zrozumienia wyższych i niższych, wyrażona w zgodnej relacji. Takimi wartościami charakteryzuje się, na przykład, władca który nie odrywa się od kierowanych przez niego poddanych, lecz wprost przeciwnie, wstępuje z nimi w bliskie stosunki, łączy się z nimi więzami pokrewieństwa. Wyrażone to zostało w legendzie o cesarzu I, który wydał swoje córki za swych poddanych; jako żony, winne one były im się podporządkować, nie bacząc na swoje pochodzenie.
Jakkolwiek wzniosłe byłoby nowo uzyskane poznanie, jakkolwiek głębokie byłyby błędy w uprzednio nagromadzonej wiedzy - tutaj pomiędzy nimi następuje harmonizacja. Na tej pozycji, dzięki beznamiętnej postawie człowieka, błędy zostały całkowicie rozpoznane. Nie wywierają już one negatywnego wpływu, a ich brak może być wykorzystany dla działań pozytywnych. Tekst prezentuje tę prawdę w sposób następujący:

6
Wskazywaliśmy już, że nawet maksymalny rozkwit sił jest tylko jedną z sytuacji. Ponieważ każda sytuacja podlega władzy czasu, nie może ona trwać wiecznie. A więc naturalne jest, że powinna się skończyć, przejść w swoje przeciwieństwo - upadek, któremu poświęcony jest następny heksagram. Zaiste, jeżeli każdy heksagram opisuje rozwój danej sytuacji w czasie, zaś piąta pozycja wyraża maksimum tego rozwoju, to szósta pozycja może oznaczać tylko upadek, obniżenie poziomu osiągniętych rezultatów. Oprócz tego, jest to górna linia trigramu, spełnienie jej związane jest nie z siłą, lecz ze słabością, dlatego też na tej pozycji bardziej intensywnie niż gdziekolwiek przejawia się słabość. Wszystko, co było podporządkowane na poprzednich stopniach, zaczyna wydobywać się ze stanu podporządkowania, uzyskuje samodzielność, rozpoczyna się rozpad. Jest to konieczność i należy się do tego ustosunkować jak do naturalnego i koniecznego nadejścia jesieni w rytmie roku. W każdym razie, próba zastosowania wojska nie doprowadzi tutaj do pomyślności, gdyż linia jest słaba. Wola człowieka, którego reprezentuje ta linia, nie będzie przyjęta do wykonania, wręcz przeciwnie, wszystko, co jest mu podporządkowane, zacznie przejawiać swoją własną wolę: z miast będzie ogłoszona wola. Nie tylko zastosowanie siły nie doprowadzi do dobrych rezultatów. Skostniałe i pasywne pragnienie zachowania osiągnięć przeszłości jest tutaj też nadaremne, gdyż nadchodzi już czas upadku, a w tym okresie skostniałe trzymanie się przeszłości tylko powstrzymuje chylenie się ku upadkowi. Utracony zostanie, bez widocznego rezultatu, czas, którego stratę trzeba będzie później pożałować. Tekst wyraża to tak:

W aforyzmach poszczególnych linii wskazania dotyczą nie tylko charakterystyki sytuacji, lecz przede wszystkim działań, wartości itd., koniecznych dla przezwyciężenia tej sytuacji. Ten heksagram jest zakończeniem procesu samodzielnego rozwoju jednostki, osoby. W celu dalszego owocnego rozwoju musi ona połączyć się ze społeczeństwem, podjąć z podobnymi do niej osobami wspólne działanie. Wyrażone to zostało w nazwie następnego heksagramu: Jednomyślni.

Aforyzm tego heksagramu wyraża to, co najbardziej istotne z przytoczonych tu myśli, lecz znajdują one potwierdzenie również w aforyzmach poszczególnych linii, a także w systemie ogólnym. Aforyzm tego heksagramu głosi:

Jest to sam początek procesu upadku. Jeszcze można go łatwo przezwyciężyć. Jeszcze nie odczuwa się indywidualnej odrębności, możliwa jest jeszcze wspólna działalność współwyznawców, właśnie taka kolektywność może tutaj uratować sytuację. Należy tylko nieugięcie i wytrwale ją chronić. Wtedy możliwy jest jeszcze rozwój, gdyż wspólnym wysiłkiem można jeszcze zrozumieć szkodliwość prawie prawdy i w odpowiednim momencie skończyć z tą szkodliwością, od razu ukierunkowując się na to, co jest całkowicie prawdziwe. W tekście wyrażone to zostało tak:

Tekst wyraża to następująco:

Graficznie zjednoczenie to wyrażone zostało w samym heksagramie, gdzie górny trigram symbolizuje niebo, a dolny - słońce, światło. Obraz światła, zbudowany w poznaniu, chociaż stanowi prawidłowe odbicie tego światła, jednak nigdy nie odzwierciedla go z absolutnie wyczerpującą dokładnością. Dlatego pod pojęciem świat zazwyczaj zawarty jest w domyśle tylko poznany świat. Natomiast na danym stopniu, na którym rozpoczyna się nowa fala poznania, należy bezwarunkowo przyjąć za punkt wyjścia to, co jest dane w czystej postaci, a co zawiera w sobie zarówno poznane, jak i jeszcze niepoznanie; zaś to ostatnie w takim stopniu, aby jego obecność mogła zmienić nawykowo postrzegany obraz świata, gdyż to właśnie jest początkiem nowego procesu poznawczego. W ten sposób równowaga obrazu świateł zostaje na tyle zachwiana, że brak jest jakichkolwiek granic, które oddzielają obiekty i wszystko poznawane jest od nowa w kontekstach nowych zarysów, w nowym otoczeniu. Owa konieczność przejścia przez cały świat od nowa wyrażona jest symbolicznie wizerunkiem przejścia w bród przez wielką rzekę. Tym razem jednak człowiek nie przechodzi tej drogi sam, lecz razem z jednomyślnymi. Dlatego, chociaż nadal konieczna jest jego osobista nieugięta wytrwałość, to tym nie mniej konieczna jest umiejętność działania bez osobistych pobudek (chociaż i one są potrzebne), a nade wszystko działania w rytmicznym współbrzmieniu z innymi. Krótko i jasno wyraża to komentator Wan I: Człowiek, pragnąc poznać istotę wspólnoty duchowej, powinien spożytkować siłę nowego aktu poznania i wiedzy uprzednio nabytej. Szczególnie jednak nie wolno mu tego czynić namiętnie, chociaż pozostając beznamiętnym nie osiągnie on również niczego. Jak to się mówi, kiedy rytmicznie nastanie czas, to również idea sama przez się ujawni się. W tej pracy duchowej istnieje najważniejsza wskazówka nie zapominać i nie pomagać. Takie właśnie myśli wypowiadane są w literaturze komentatorskiej na temat następującego tekstu:

Na drodze ludzi zjednoczonych w duchu absolutnie konieczna jest wspólnota i niedopuszczalne jest osobiste wyizolowanie. Nie można pozostawać we własnym domu, lecz należy wyjść z niego. Proces ten jednak dopiero się zaczyna, człowiek stoi we wrotach. Wychodząc z tych wrót może on udać się na pustkowie, od którego zaczyna się konstruowanie nowego rozwoju w danej sytuacji. Tekst zawiera następujące słowa:

Prawidłowa relacja drugiej i piątej linii wyraża w tym wypadku wspólnotę ducha. Znaczny jednak wpływ na daną pozycję okazuje przeszłość, wyrażona przez poprzednią linię. W takim stanie człowiek pozostaje jeszcze w sferze przeszłości. Przebywa on jakby w świątyni przodków. Przebywa on tam jednak na miejscu, inaczej mówiąc zatrzymuje się w miejscu. Zatrzymanie to, ta zwłoka okazuje się być przyczyną skruchy, która powinna nadejść. Przyczyną takiego błędu na danym stopniu jest to, że zbyt słabe doświadczenie osobiste nagromadzone w przeszłości ma decydujące znaczenie mimo prawidłowego nowego poznania (pamiętajmy o Upadku w potoku sytuacji przeszłego doświadczenia osobistego). Dlatego też człowiek jest zbytnio pochłonięty bezpośrednim postrzeganiem i nie może wydostać się z ram uprzednio wypracowanego wizerunku świata. Oto tekst:

Ponieważ kryzys już minął, to wydaje się, że teraz właśnie powinno nastąpić osiągnięcie celu - zjednoczenie z ludźmi. Jednak zjednoczenie to jest relacją drugiej i piątej pozycji. Dlatego czwarta pozycja oznacza moment, który bezpośrednio poprzedza samo zjednoczenie. Jeśli nie zostanie to zrozumiane, to możliwe są próby intensywnej i niedojrzałej (a przez to i bezowocnej) agresji. Koniecznie należy to zrozumieć i w momencie, gdy możliwość pójścia do przodu wydaje się być zupełnie blisko, zatrzymać się i pozwolić, by sytuacja dojrzała prawidłowo. Zostało to wyrażone przejrzystym tekstem, którego istotę w aspekcie życia poznawczego Wan I-czi objaśnia następująco: Nowy akt poznania i uprzednio zdobyta wiedza są doskonale zharmonizowane i, chociaż człowiek z początku pełen jest zdecydowania, to następnie dowiaduje się on, że z powodu właśnie tego poczucia zdecydowania nie może on osiągnąć prawdy; i w końcu, w stanie całkowicie beznamiętnym, przenika on w nią i przebywa w szczęściu. Tekst wyraża to tak:

Wspólnota duchowa - podstawowy cel danej sytuacji - nie może być osiągnięta łatwo. Widać to z trudności opisanych na poprzednich stopniach, Z początku droga pełna trudności, rozpaczy i samozaparcia, a dopiero potem - zaspokojenie. Można to poczuć również i tutaj, gdzie możliwe jest maksymalne ujawnienie wspólnoty duchowej, w kulminacji zewnętrznej realizacji procesu (piąta pozycja ma prawidłową relacją wobec drugiej). Tutaj jednak, bardziej niż gdziekolwiek, pojawia się wymóg zwycięstwa nad samym sobą. Na ten temat komentator Czen-Haj-żu mówi: Zwycięstwo nad wielkimi wojskami - to nie jest zwycięstwo nad trzecią i czwartą pozycją (które oddzielają linię drugą od piątej), lecz jest to zwycięstwo nad tymi pozycjami we własnej duszy. Gdy osobiste inwencje pojawiają się wewnątrz, wówczas ludzie szlachetni okazują się oddzieleni od siebie przez dziewięć straży. Jakaż to ogromna trudność: zwyciężyć siebie. Czyż zdołasz tego dokonać bez wielkiego wojska? Drugi zaś komentator, Jan-Czen-czaj, zauważa: Nie ma większego wojska niż twoja świadomość. Oręż i tarcze wobec niego - to drobiazg. Rezygnując więc z samozaparciem ze swojej osobistej ograniczonej pozycji, można liczyć na spotkanie z jednomyślnymi. Tekst mówi o tym tak :

    Heksagram 14. WŁADANIE WIELKIM

Na skutek przezwyciężenia upadku oraz dzięki wspólnemu działaniu jednomyślnych okazuje się, że wszystko im się podporządkowuje. Wspólnie władają oni tym, co wielkie. Dlatego niemożliwe są jakiekolwiek przeszkody na drodze ich rozwoju, który dokonuje się właśnie tak, jak został pomyślany. Wyrażone to zostało również i w symbolice heksagramu, w którym piąta słaba linia jest w centrum, ku któremu grawitują wszystkie pozostałe linie, linia piąta zaś włada wszystkimi pozostałymi. To właśnie jest władanie wielkim, posiadanie w wielkiej mierze, czyli władanie wszystkimi elementami światła. Działają one razem, we wspólnocie; dlatego też wspólnota działania, jak i w poprzedniej sytuacji, jest tu szczególnie podkreślona.

W tym heksagramie rozpatrywany jest sam moment takiego wielkiego posiadania, bez wskazywania na siły i jakości powstające i konieczne w danej sytuacji. Jedna z takich jakości, etycznie niezbędna - ustępliwość - rozpatrzona będzie oddzielnie w następnym heksagramie. Tutaj natomiast mowa jest tylko o tym, że w danej sytuacji, niezależnie od jej sprzyjających walorów, mimo wszystko konieczna jest całkowita aktywność, zarówno ze strony władającego, jak i ze strony jego wielkich posiadłości. Tylko pod warunkiem spełnienia powyższych wymagań, w konkretnych warunkach poszczególnych pozycji może dokonywać się to, o czym mówi tekst orzeczenia do heksagramu:

Linia 1
Posiadanie w wielkiej mierze jest powodem do zaniepokojenia, bowiem pośród zbyt licznych i różnorodnych związków mogą pojawić się związki również z tym, co przynosi szkodę. Oczywiście, brak relacji z tym co szkodliwe nie zasługuje na naganę, lecz osiągnięcie całkowitej niewinności możliwe jest tylko wówczas, gdy w zarodku zniweczone zostaną możliwości kontaktu z tym, co szkodliwe. Realizacja zależy od rozwoju człowieka, którego to dotyczy. Na pierwszych stopniach, utworzenie przeszkód wobec tego co szkodliwe, sprowadza się do systemu zakazów. Zakazy te jednak przestają być potrzebne temu, kto osiągnął czystość idealną.
Na takiego człowieka nie można już wywierać szkodliwego wpływu, nawet wówczas, gdy styka się on z człowiekiem podłym i nierozwiniętym.
Dzięki sile jego czystości wszelki szkodliwy wpływ zostaje powstrzymany. Orzeczenie głosi:

Linia 3
Wspólnota działania, o której była mowa na wstępie, tutaj jest szczególnie potrzebna i konieczna. Symbolem takiej wspólnoty wielu ludzi był w starożytnych Chinach książę. Nawet samo słowo książę - gun zachowało, nie mniej częste znaczenie, - wspólny.
Tylko w oparciu o tę wartość możliwe jest tutaj poruszanie się w górę. Jednak przy takim wschodzeniu, człowiek niedostatecznie rozwinięty - etycznie nikczemny - może z powodu radości i egoistycznych przyjemności wzrastania zboczyć z wyznaczonej drogi do celu. Na tym właśnie polega sytuacja kryzysu, którą można zauważyć nawet w tak sprzyjającej sytuacji. Tylko całkowicie doskonały człowiek może tu uniknąć zguby, która grozi mu z powodu nadpływającej ku niemu radości. Dla człowieka szeregowego, zwyczajnego potrzebny jest w tej sytuacji specjalny trening umysłowy, który właśnie dla człowieka etycznie nierozwiniętego okazuje się zbyt trudny. Tak jest sens tekstu:

Silna linia na trzecim miejscu.
Książę powinien przeniknąć do syna nieba.
Dla ludzi nikczemnych jest to niemożliwe.

 Linia 4
Pozycja trzecia zazwyczaj wyraża kryzys przy przechodzeniu od wewnętrznego do zewnętrznego, natomiast pozycja czwarta wyraża już zanurzenie w zewnętrzne, w coś innego. Właśnie z tym nieuchronnie związana jest pewna atmosfera samowyrzeczenia. Można ją zauważyć badając uważnie i wnikliwie wszystkie teksty komentatorskie do czwartej pozycji. Można to skonstatować tylko hermeneutycznie, lecz nie na podstawie literatury komentatorskiej. Również najlepsi komentatorzy przeczuwali oraz mgliście zdawali sobie sprawę z tej prawidłowości tekstu i odpowiednio to wyrażali. Najbardziej plastycznie pokazał to w zastosowaniu do tego heksagramu Wan I, jeden z najbardziej wnikliwych komentatorów. Ogólnie rzecz biorąc, różnicuje on zastosowanie tego heksagramu do człowieka początkującego na drodze poznania oraz do człowieka, który na tej drodze osiągnął doskonałość. Nie bacząc jednak na występujące między nimi różnice, Wan I mówi tu o ideale, który w historii filozofii buddyjskiej został wyrażony w fundamentalnej nauce Mahajany - samooddaniu wszystkiego dla innych. Pogląd ten przeciwstawia się egocentrycznemu rozwojowi szkoły szrawaków i pratyakabuddów. Zakłada się, że i te szkoły prowadzą do poznania prawdy, lecz osiągnięcie światła prawdziwej wiedzy możliwe jest tylko dzieki samowyrzeczeniu. Ta myśl naszego komentatora przypomina sformułowanie Goethe: Das Was bedenke, mehr bedenke Wie. W sytuacji posiadania wielkiego, władania bogactwem, można oczywiście osiągnąć pyszność w bogactwie osobistym, lecz na pozycji samowyrzeczenia konieczna jest rezygnacja z osobistego posiadania na rzecz wspólnoty, władania. Tylko w ten sposób można osiągnąć nieskazitelność, o której mowa jest w tekście:

 Linia 5
Na tej pozycji swobodnie, bez przymuszania siebie do czegokolwiek, człowiek przejawia z największą oczywistością sens i istotę tej sytuacji. Jest to pozycja, na której w pełni prawdziwości włada on bogactwem. Właśnie tutaj dostępne staje się dla niego intensywne współodczuwanie i współuczestnictwo z ludźmi. Ludzie ci mogliby nadużywać tego daru, gdyby nie pewna cecha, która dla człowieka w tej sytuacji jest absolutnie niezbędna. Jest nią jego surowa srogość, powściągliwość, Tak właśnie, kierując ludźmi, awansuje on najlepszych i niweczy w nich wszelkie zło. Takie oczyszczenie niezbędne jest dla osiągnięcia następnego stopnia, na którym powinny zaniknąć podziały hierarchii społecznej. Tekst wyraża to krótkim sformułowaniem:

 Linia 6
Grawitowanie wszystkich poprzednich pozycji ku pozycji piątej było zabarwione ogólną tonacją wznoszenia się ku wyższemu. Jednak i linia szósta stanowi tu siłę, która - nie bacząc na swoją górującą pozycję - podporządkowuje się niższej, lecz w danej sytuacji głównej sile piątej linii. Człowiek osiąga to z trudem, dlatego niebo powinno koniecznie pomóc mu w tym" - podkreśla, w związku z tym tekstem, Ito Togaj. Tekst zaś, używając wielu słów, co obce jest Księdze Przemian, podkreśla sprzyjające właściwości danej pozycji, w której zauważyć można już zalążki sytuacji wyrażonej w następnym heksagramie Pokora. Tekst jest następujący:

U góry silna linia.
Samo niebo błogosławi temu.
Szczęście.
Nic niesprzyjającego.

 Linia 2
Na drugiej pozycji powstaje coś na kształt konfliktu pomiędzy specyfiką całego heksagramu (pokory, tzn. nieujawnienia, odejścia w cień itp.) i charakterem drugiej pozycji, której sens polega na tym, że ujawnia ona cechy wewnętrzne oraz wywiera wpływ na rozwiązanie tej sprzeczności; dana pozycja poprzedza następną, na której najintensywniej ujawnia się treść pojęcia pokory. W rezultacie okazuje się, że ujawnienie wewnętrznej właściwości jednak dokonuje się, lecz tą właściwością jest pokora; ta zaś nie może wyrażać samej siebie, lecz wyraża się poprzez samopoświęcenie, we współbrzmieniu z tym, co wyraża siebie samo.
Jednocześnie zaś, harmonijność rozwoju może tutaj zostać naruszona tym, że uwaga skierowana na wyrażenie samej właściwości będzie silniejsza od niej samej - czyli pokory a więc - nie stawiania siebie na pierwszym miejscu. Dlatego też tylko nieugięta i niezachwiana pokora prowadzi tu do szczęścia lub - jak mówi tekst:

Linia 3
Moment kryzysu został tutaj wyrażony już w samym wizerunku trigramu. Trigram góra posiada silną trzecią linię, która ilustruje specyfikę wznoszącej się góry. Na tej pozycji właśnie dokonuje się styczność góry z ziemią, a mianowicie najwyższego punktu góry z najniższą dziedziną ziemi. Treść pokory właśnie tutaj pojawia się z wyjątkową siłą, lecz właśnie dzięki temu i dla władania taką pokorą konieczne jest największe natężenie.
Pokorę osiągnąć można tylko intensywną pracą; pokora może być wyrażona wizerunkiem góry (jej sens - wznosić się), lecz jest to góra, która pochyla się nad ziemią, a więc nad tym, co znajduje się najniżej. I tylko człowiek władający taką wypracowaną pokorą może doprowadzić swoje dzieło do końca, zaś spełniwszy je, czyli spełniając to, czego wymaga czas i sytuacja, może on osiągnąć właściwą relację ze spełnieniem powszechnym, tzn. może osiągnąć szczęście. Człowiek taki, jeśli nawet osiągnął dla siebie w przeszłości pełne zwycięstwo nad wszelkim złem, to obecnie po raz drugi, ponownie, przystępuje do walki z tym złem, aby swoją walką dać innym przykład. Dlatego też w tekście jest powiedziane:

Linia 4
Widzieliśmy, że właściwość poprzedniej pozycji wywiera wpływ na właściwość drugiej pozycji. Na trzeciej pozycji właściwość ta zostaje wypracowana tylko dzięki określonym wysiłkom. Na pozycji czwartej jest ona już wypracowana. I jeśli na poprzedniej pozycji pokora oddziaływała na zewnątrz na skutek wysiłku (co pozostaje we właściwej relacji z symbolem silnej linii), to tutaj (gdzie pozycja zajęta jest przez linię słabą), oddziaływanie siły i przymusu nie jest już możliwe. Na czwartej pozycji jedna i sama obecność wypracowanej właściwości może oddziaływać na wszystko pozostałe. Właściwość ta działa jako porywający przykład, dlatego działanie jest tutaj swobodne i nie napotyka na żadne przeszkody. Oto dlaczego w tekście powiedziano:

Linia 5
Właściwości wyrażone na trzeciej pozycji znajdowały poparcie w swoim otoczeniu. Od wewnątrz działa tam współbrzmiąca pokora, stwarzając rezonans, zaś z zewnątrz działała czarująco porywająca pokora, która jest li tylko dalszym rozwojem właściwości trzeciego stopnia. Natomiast tutaj, na piątej pozycji, warunki są inne: od wewnątrz działa czwarta pozycja, pozbawiona sił własnych, a na zewnątrz szósta, która - zgodnie z zasadą - symbolizuje już utratę właściwości danego heksagramu. Dlatego więc nie można tutaj oczekiwać wsparcia ze strony otoczenia, od sąsiadów. Jest tu możliwe tylko działanie samodzielne. Tym niemniej, na mocy całego poprzedniego procesu, cecha pokory doprowadzona została do takiej pełni i doskonałości, że nawet dla działań przeciwnych działaniu pokory, cecha ta pozostaje mimo wszystko najbardziej charakterystyczną, dlatego też takie działanie nie wchodzi w konflikt z ogólną sytuacją i nie napotyka na jakikolwiek moment niesprzyjający Znajduje to wyraz w tekście:

 Linia 6
Na szóstej pozycji sytuacja i jej cechy charakterystyczne zmierzają ku końcowi, tracą swoją specyfikę. Właśnie tutaj pokora pozostaje tylko jako echo przeszłości, tych prac, które wspomniane zostały na trzeciej pozycji. Natomiast agresywność, która rozpoczęła się na poprzedniej, piątej pozycji, rozwija się tutaj coraz bardziej, zwłaszcza jako konieczność podporządkowania sobie tego, co wymknęło się spod kontroli władzy, gdyż tutaj nie działa ani moc wysiłków, ani fascynacja przykładu (jak na trzeciej i czwartej pozycji). Tutaj podstawowy ton pokory tylko pobrzmiewa, lecz nie działa, zaś ograniczenie wypływające z pokory odchodzi, gdyż powinno ono ustąpić miejsca dalszej sytuacji Wolność-Swoboda-Niezależność [uwaga: ros. słowo wolnost oznacza coś więcej niż polskie wolność; jest wolnością oscylującą na pograniczu dowolności, ale jeszcze nie swawolą. Nazwa następnego heksagramu Wolnost przetłumaczona jest więc trzema synonimami rosyjskiego terminu, które razem tworzą znaczeniową całość. Dla następnego heksagramu charakterystyczny jest brak ograniczeń - przyp. tłum.]. Dlatego też tutaj sytuacja sprzyja działaniom, które mało mają wspólnego z pokorą. W tekście zostało to wyrażone następująco:

    Heksagram 16. WOLNOŚĆ - SWOBODA - NIEZALEŻNOŚĆ
Pokora, opisana w poprzednim heksagramie, pozwala przede wszystkim na zbliżenie wyższych z niższymi, zrównuje ich, Dlatego też pokora zapewnia równe warunki dla wszystkich i one właśnie może stać się początkiem nowego cyklu rozwoju. Pokora jest tylko glebą, na której - z głębi wydostając się na powierzchnię - znowu zaczynają działać siły rozwoju. Sytuacja taka widzimy w niniejszym heksagramie, w którym u dołu pojawia się znak ziemi, a jednorodność linii trigramu wyraża równość.
Nad ziemią, na zewnątrz, znajduje się znak pioruna -błyskawicy, którego istotną treścią jest aktywność przejawiająca się od wewnątrz ku zewnętrznemu. Aktywność ta nie napotyka na żadna przeszkody i trudności, Aktywność ta znajduje się w warunkach pełnej swobody - wolności. A chociaż wolność taka niczym nie jest ograniczona z zewnątrz, to mimo wszystko powinna ona być ograniczona sama przez się, gdyż w przeciwnym razie powstaje ryzyko, że przekształci się w chaos. (Tak właśnie prawdziwy artysta, wolny w swej twórczości, powinien sam dla siebie wybrać prawa twórczości i podporządkować się im, gdyż w przeciwnym wypadku nie harmonia napełni jego dzieła, lecz samowola).
Takie właśnie konieczne samoograniczenie powinno rozwijać się zarówno poprzez afirmację elementów pozytywnych (przedstawicieli tego, co działa z centrum na zewnątrz), jak i poprzez zwycięstwo nad siłami negatywnymi, walkę z nimi i pokonanie tych sił.
Księga Przemian powstała w warunkach społeczeństwa feudalnego i w środowisku władzy feudalnej. Nic więc dziwnego, że myśli te zostały wyrażone następująco:

Linia 1
Cała ta sytuacja powinna być rozpatrywana z punktu widzenia nauki o zmienności świata, a mianowicie: Gdy rozkwit osiąga pełnię, to nieuchronnie następuje upadek. Dlatego też i wolność ani na chwilę nie powinna zapominać o czujności. Szczególnie zaś dotyczy to pierwszej pozycji, która - zgodnie z tradycją - symbolizuje człowieka, który nie posiadając dostatecznie rozwiniętych sił, sam działać jeszcze nie może, a przy tym, nic nie czyniąc dla swego doskonalenia, wtóruje tylko siłom nadającym ton. Naturalnie, działania takie nie prowadzą do szczęścia. Dlatego w tekście czytamy:

Na początku słaba linia.
Współbrzmienie wolności (z wolnością). Nieszczęście.

Linia 2
Wolność, która doprowadziła do chaosu, najbardziej potrzebuje samoograniczenia, a takowe może pojawic się tylko ze ze skupienia w spokoju. Właśnie ten spokój wyrażony został na drugiej pozycji (centralnej - skupienie; trigram: ziemia, spokój). I właśnie te wartości stwarzają możliwość, by dokładnie przyjrzeć się światu, przy czym własna aktywność nie deformuje perspektywy. Dlatego właśnie tutaj możliwe jest dokonanie natychmiastowej percepcji świata, która zawiera w sobie również przewidywanie nadchodzących, lecz jeszcze nie dokonanych wydarzeń. Zupełnie zbędne jest tutaj oczekiwanie przez cały dzień, dopóki osiągnięte zostanie poznanie.
Dlatego też w tekście znajdujemy odpowiednie, dostatecznie wyraziste sformułowania:

Linia 3
Trzecia pozycja wyraża sytuację kryzysu w procesie przechodzenia od skupionego spokoju ku działaniu wolności. Ta ostatnia jest tutaj tak blisko, że przesłania sobą wszystko pozostałe, całą konieczność samoograniczenia i czujności. Tutaj łatwo jest zapatrzeć się na wolność, a tym samym dopuścić do powstrzymania rozwoju, opóźnić. A przecież każde opóźnienie stanowi maruderstwo i stratę, której trzeba będzie pożałować. Dlatego tekst ostrzega:

Linia 4
Ta pozycja, jedyna zajęta przez silną linię, jest główną pozycją całego heksagramu Wolność - Swoboda -Niezależność. Wszystkie pozostałe pozycje są wobec niej tylko posiłkowe, podporządkowane.
Wszystkie ich siły grupują się wokół, jak włosy pokrywające szpilkę grupują się wokół niej, tworząc fryzurę. Jest to szczególnie możliwe dlatego, że właśnie tutaj może przejawić się wolność aktywna - silna linia w trigramie piorun-błyskawica, spoczywająca na przygotowanej, uprawionej glebie (trigram ziemia - spokój i nieugięta wytrwałość). Tutaj możliwe jest osiągnięcie najszerszych celów i wszelkie wątpliwości są nie na miejscu. Dlatego w tekście znajdujemy aforyzm przepełniony optymizmem:

Linia 5
Jak już powiedzieliśmy, w danym heksagramie główną pozycją jest pozycja czwarta i jej podporządkowane są pozostałe. Natomiast pozycje piąta i szósta, znajdując się nad czwartą, wyrażają już nadrozwój, przerost wartości, co postrzegane jest jako zjawisko negatywne; tak samo nieugięta wytrwałość, rozwinięta nadmiernie, prowadzi do schorzenia.
Sytuacja taka byłaby nieszczęśliwa, gdyby nie skupienie, które zachowane jest na zawsze i wyrażone jest przez piątą - centralną, a więc, zgodnie z zasadą, sprzyjającą linię. Dlatego w tekście czytamy:

Linia 6
Na górnej pozycji, jak to niejednokrotnie widzieliśmy, następuje koniec danej sytuacji. Sytuacja ta zaciemnia się jeszcze i dlatego, że górna pozycja zawiera namiętną skłonność do pustej abstrakcji, co jest rezultatem nadrozwoju danego procesu. Dlatego tekst mówi:

U góry słaba linia.
Zaciemniona wolność.
W dokonywaniu nastąpi nadmierność.
(Lecz) szkody nie będzie.

Pójście (za wiodącym). Prymaryczny rozwój.
Sprzyjająca jest nieugięta wytrwałość. Ujmy to nie przyniesie.

1
W sytuacji pójścia (za wiodącym) istotna jest całkowita zgodność z wymaganiami czasu. Dlatego też, najważniejsze jest tutaj nieustające postępowanie za zmianami prowadzącego i kierującego, postępowanie, które poprzedza czujna obserwacja tych zmian. Nie powinno jednak takie postępowanie stać się skrajnością, aż do bezwarunkowego podporządkowania się władcy; wprost przeciwnie, tylko nieugięta wytrwałość pozwala na prawidłowy i szczęśliwy początek procesu pójścia (za wiodącym), zaś sens tego polega na poruszeniu się człowieka ze swojej skostniałej pozycji i wyruszeniu ku powodzeniu, znajdującemu się poza jego aktualnym obszarem. Biorąc pod uwagę te myśli, możemy zrozumieć tekst: